Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-07-13T23:49:19.362557+00:00

Изге Яҙма: Иҫәп

Изге Яҙма: Иҫәп

1. Ҡәҙерле уҡыусылар!

1. Иҫәп

1. Ҡушымталар

УЧРЕЖДЕНИЕ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК

ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

ИЗГЕ ЯҘМА

ТӘҮРАТ · ЗӘБҮР · ИНЖИЛ

УДК 22.05

ББК 86.37

И 35

Изге Яҙма

Тәүрат. Зәбүр. Инжил

И 35 Изге Яҙма: Тәүрат. Зәбүр. Инжил. – Москва: Институт перевода Библии, Российское Библейское Общество, 2023. – 1566 с.

ISBN 978-5-93943-316-7

Географик карталар:

© UBS, 1994; © UBS, 1999; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

© Институт перевода Библии, перевод, комментарии, 2023

© Российское Библейское Общество, перевод, комментарии, 2023

© Оформление. Институт перевода Библии, 2023

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Һеҙҙең иғтибарығыҙға Изге Яҙманың (Библияның) башҡорт телендә нәшер ителгән тулы йыйынтығын тәҡдим итәбеҙ. 66 үҙ аллы китаптан торған был Изге Яҙма грек телендә Biblia (китаптар) тип атала. Изге Яҙма ике ҙур бүлеккә: Тәүрат, Зәбүр, пәйғәмбәр ҙәрҙең яҙмаларын, шиғри һәм ғибрәтле һүҙҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһедкә һәм дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабынан, Ғайсаның шәкерттәренең хаттарынан торған Яңы Ғәһедкә (ул уҡыусыларға Инжил исеме менән дә билдәле) бүленә.

Иҫке Ғәһедте тәшкил иткән 39 китап, күп кенә ғалимдар фекеренсә, беҙҙең эраға тиклем XV быуатта яҙыла башлап, яҡынса бер мең йыл дауам иткән. Был китаптар боронғо йәһүд һәм өлөшләтә арами телендә яҙылған. Йыйынтыҡҡа еврей халҡының тарихы, дини ҡанундары һәм Исраил йәмғиәтенең тәртиптәре, Алланы данлаған йыр-шиғырҙар, доғалар, фәлсәфәүи уйланыуҙар, пәйғәмбәрлек ҡылыуҙар һәм башҡа күп нәмәләр ингән.

Тәүге биш китапты Тәүрат тип атайҙар. Ул «Муса пәйғәмбәрҙең биш китабы» исеме менән дә билдәле, сөнк и Муса боронғо еврейҙар тормошонда Алла һәм Уның халҡы араһында аралашсы булараҡ мөһим роль уйнай. Артабан Раббы исраилдарға биргән ерҙә уларҙың тормошо, батшаларының уңыштары һәм еңелеүҙәре тураһында бәйән ителә. Унан Алланы данларға һәм зирәк аҡылға эйә булырға өйрәткән Зәбүр һәм башҡа шиғри китаптар урын алған. Иҫке Ғәһед Алла һүҙен халыҡҡа еткергән һәм Уға тоғролоҡ һаҡларға саҡырған пәйғәмбәрҙәр китаптары менән тамамлана.

27 китаптан торған Яңы Ғәһед йыйынтығы хәҙерге йыл иҫәбе менән, йәғни Ғайса Мәсих тыуған йылдан һанағанда, беҙҙең эраның І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә ижад ителгән. Яңы Ғәһедтең үҙәген Ғайса Мәсихтең – бар кешелекте Ҡотҡарыусының тыуыуы, тормошо, өйрәтеүҙәре, үлеүе һәм терелеүе тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабы тәшкил итә. «Илселәрҙең ғәмәлдәре» китабында Ғайса күккә ашҡандан һуң тәүге йылдарҙа мәсихселәрҙең йәшәү шарттары, шәкерттәренең нисек Рим империяһы буйлап Ғайса Мәсих тураһ ындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе тарата башлауҙары һүрәтләнә. Артабан Ғайса Мәсихтең шәкерттәренең имандаштар берҙәмлектәренә һәм айырым кешеләргә төбәп яҙған хаттары урын алған. Уларҙа Ғайса Мәсихкә булған иман һәм Алла тураһында өйрәтелә, кәңәштәр һәм нәсихәттәр бирелә.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы бөгөнгө көндә 700 телдә донъя күргән, ә ҡайһы бер айырым китап тары 3000-дән ашыу телгә тәржемә ителгән. Башҡорт теленә тәржемә эше Изге Яҙманы тәржемә итеү институты тәҡдиме менән 1990 йылдың баштарында уҡ башланды. Уны әҙерләү дәүерендә «Лука бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (1996), «Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2000), «Илселәрҙең ғәмәлдәре» (2002), «Марк бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2003) китаптары айырым баҫма рәүешендә донъя күрҙе. Ә 2014 йылда Инжил (йәғни Яңы Ғәһед) китабы тулы килеш баҫылып сыҡты.

Иҫке Ғәһедте башҡорт теленә тәржемә итеү эше иһә Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе етәкселегендә 2002 йылда башланды. 2010 йылда «Башланмыш» китабы айырым баҫма булып донъя күрҙе.

Иҫке һәм Яңы Ғәһед китаптарын хәҙерге башҡорт телендә бер йыйынтыҡ аҫтында сығарыу буйынса эш 2016 йылда башланды. Әйтергә кәрәк, был уртаҡ проект Изге Яҙманы тәржемә итеү институты һәм Рәсәй Библия йәмғиәте өсөн ҙур тәжрибә булды, сөнки Иҫке һәм Яңы Ғәһед араһында тарихи, мәҙәни айырманы үҙ эсенә алған ғәйәт ҙур дәүер ята. Шулай уҡ ике китап ике телдә яҙылыуын да онотмаҫҡа кәрәк. Шуға ла уларҙы берләштереү өҫтөндә бик ентекле эшләргә тура килде.

Тәржемәсе һәм мөхәррирҙәр, шулай уҡ башҡорт, боронғо йәһүд, грек теле һәм дин ғилеме белгестәре эш барышында текс тарҙың төп нөсхәгә мәғәнәүи яҡтан тура килеүен һәм шул уҡ ваҡ ытта аңлайышлы булыуын маҡсат итеп ҡуйҙы. Төп нөсхәһе тураһында һүҙ йөрөткәндә, донъяла киң билдәле ике баҫма – Иҫке Ғәһед өсөн Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм Яңы Ғәһед өсөн Nestle-Aland Novum Testamentum Graece күҙ уңында тотолдо. Текстарҙа башҡа боронғо сығанаҡтарға тура килгән урындар ҙа осрай, ундай айырыуса әһәмиәтле һаналған осраҡтарҙа был турала иҫкәрмәләр бар.

Тәржемә иткәндә яңғыҙлыҡ исемдәргә ҙур әһәмиәт бирелде. Башҡорт телендә ғәрәп-фарсы, рус, көнбайыш Европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙур урын биләй. Әлеге баҫмала осраған кеше исемдәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәлә (Иҫке Ғәһедтә – боронғо йәһүд телендә, Яңы Ғәһедтә – боронғо грек телендә) яңғырағанса – тартынҡы өндәр үҙгәрешһеҙ ҡалып, һуҙынҡы өндәр башҡортсаға яҡынайтып алынды.

Ислам динен ҡабул иткән башҡорттарға ғәрәп-мосолман мәҙәниәтенең йоғонтоһо ҙур була. Башҡорт теленә ғәрәп теле аша килеп ингән Ибраһим (бор. йәһ.: אַבְרָהָם, әйтелеше: Авраһам), Муса (бор. йәһ.: מֹשֶׁה, әйтелеше: Моше), Ғайса (бор. гр.: Ἰησοῦς, әйтелеше: Йесус), Яҡуп (бор. йәһ.: יַעֲקֹב, әйтелеше: Йаъаҡов), Юныс (бор. йәһ.: יוֺנָה, әйтелеше: Йона), Яхъя (бор. гр.: Ἰωάννης, әйтелеше: Йоаннес), Исмәғил (бор. йәһ.: יִשְׁמָעֵאל, әйтелеше: Йишмаъел), Йософ (бор. йәһ.: יוֺסֵף, әйтелеше: Йосеф) кеүек Изге Яҙмала осраған, боронғо йәһүд һәм боронғо грек телдәре аша килгән исемдәр барлығы эште күпкә еңеләйтте. Был исемдәрҙең барыһы ла башҡорт халҡына таныш.

Тәржемә иткәндә башҡорт телендәге өндәр үҙенсәлеге исем дәрҙе төп нөсхәһенә яҡынлаштырырға булышлыҡ итте. Башҡорт телендә, күп кенә башҡа төрки телдәрҙән айырмалы булараҡ, «һ», «ҙ», «ҫ» өндәре бар. Тап ошо өндәр ярҙамында исемдәр тулыраҡ бирелде. Мәҫәлән, русса «Ионатан» тип бирелгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып – «Йонаҫан» (бор. йәһ.: יוֺנָתָן, әйтелеше: Йонаҫан), боронғо грек теленән рус теленә «Тавифа» тип ингән исем башҡорт телендә «Табиҫа» (бор. гр.: Ταβιθά, әйтелеше: Табиҫа) тип бирелде. Йәнә йәһүд исемдәренең аҙағында ишетелгән «һ» өнө тәржемәлә лә ҡулланылды. Мәҫәлән, руссаға «Неемия» тип тәржемә ителгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып «Нөхәмияһ» (бор. йәһ.: נְחֶמְיָה, әйтелеше: Нехемйаһ) тип бирелде һ.б.

Ҡөҙрәтле Алланы йә Ғайса Мәсихте аңлатҡан алмаштар ҙур хәрефтән яҙылды.

Һәр айырым китап алдынан уның төп темаһын һүрәтләгән, авторын, яҙылыу ваҡытын күрһәткән инеш өлөш урын алды. Китап аҙағында һүҙлек, географик карталар, аҡса, үлсәү берәмектәре тураһында мәғлүмәт, йәһүд һәм грек телдәрендәге ҡулъяҙмаларҙан өлгөләр бар.

Башҡорт телендәге был баҫмаға рецензияны Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең Почет Билдәһе орденлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдары бирҙе. Рәсәй фәндәр академияһы Тел ғилеме институты ла ыңғай баһаланы һәм рәсми рәүештә раҫланы. Башҡортостан митрополияһы тарафынан да китап юғары баһа алды.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы – мәҙәни-тарихи мираҫ ҡына түгел, ул Аллаһы Тәғәлә барлыҡҡа килтергән һәммә нәмәнең – бөтә донъяның, кешелектең серҙәрен асып бирә, Алланың тәбиғәтен, Уның Үҙе бар ҡылған әҙәм балаларына булған мөнәсәбәтен күрһәтә. Шуға күрә һәр кешенең, әлеге китапты уҡып, Алланы танып белеү, Уның әҙәм балаларына булған ихтыя рына төшөнөү мөмкинлеге бар.

Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе һәм Изге Яҙманы тәржемә итеү институты был китаптың башҡорт телендә донъя күреүенә күп көс һалған барыһына ла ҙур рәхмәт белдерә.

Китаптарҙың тулы һәм ҡыҫҡартылған исемдәре

ИҪКЕ ҒӘҺЕД

Башланмыш | Башланмыш | Баш
Сығыу | Сығыу | Сығ
Левиҙәр | Левиҙәр | Лев
Иҫәп алыу | Иҫәп | Иҫп
Ҡабатлап әйтелгән ҡанун | Ҡанун | Ҡнн
Нун улы Йушағ китабы | Йушағ | Йуш
Хакимдар | Хакимдар | Хак
Рут китабы | Рут | Рут
Батшалар. Беренсе китап | І Батшалар | 1 Бат
Батшалар. Икенсе китап | ІІ Батшалар | 2 Бат
Батшалар. Өсөнсө китап | ІІІ Батшалар | 3 Бат
Батшалар. Дүртенсе китап | ІV Батшалар | 4 Бат
Йылъяҙмалар. Беренсе китап | І Йылъяҙма | 1 Йыл
Йылъяҙмалар. Икенсе китап | ІІ Йылъяҙма | 2 Йыл
Ғөзәйер китабы | Ғөзәйер | Ғөз
Нөхәмияһ китабы | Нөхәмияһ | Нөх
Эстер китабы | Эстер | Эст
Әйүп китабы | Әйүп | Әйп
Зәбүр | Зәбүр | Зәб
Сөләймәндең хикмәттәре | Хикмәттәр | Хик
Вәғәзсе | Вәғәзсе | Вәғ
Йырҙар йыры | Йырҙар йыры | Йыр
Ишағыяһ пәйғәмбәр китабы | Ишағыяһ | Ишғ
Йермеяһ пәйғәмбәр китабы | Йермеяһ | Йер
Һыҡтау | Һыҡтау | Һҡт
Зөлкифел пәйғәмбәр китабы | Зөлкифел | Зөл
Даниил пәйғәмбәр китабы | Даниил | Днл
Һошеяғ пәйғәмбәр китабы | Һошеяғ | Һош
Йоил пәйғәмбәр китабы | Йоил | Йои
Ғамос пәйғәмбәр китабы | Ғамос | Ғам
Ғовадъяһ пәйғәмбәр китабы | Ғовадъяһ | Ғов
Юныс пәйғәмбәр китабы | Юныс | Юнс
Миха пәйғәмбәр китабы | Миха | Мих
Нахум пәйғәмбәр китабы | Нахум | Нхм
Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәр китабы | Хаваҡҡуҡ | Хав
Сефанъяһ пәйғәмбәр китабы | Сефанъяһ | Сеф
Хаггай пәйғәмбәр китабы | Хаггай | Хаг
Зәкәрьяһ пәйғәмбәр китабы | Зәкәрьяһ | Зәк
Малахи пәйғәмбәр китабы | Малахи | Млх

ЯҢЫ ҒӘҺЕД

Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маҫҫайос | Маҫ
Маркус бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маркус | Мрк
Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Лукас | Лк
Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Яхъя | Ях
Илселәрҙең ғәмәлдәре | Ғәмәлдәр | Ғмл
Яҡуптың хаты | Яҡуп | Яҡ
Петрустың беренсе хаты | І Петрус | 1 Птр
Петрустың икенсе хаты | ІІ Петрус | 2 Птр
Яхъяның беренсе хаты | І Яхъя | 1 Ях
Яхъяның икенсе хаты | ІІ Яхъя | 2 Ях
Яхъяның өсөнсө хаты | ІІІ Яхъя | 3 Ях
Йәһүҙәнең хаты | Йәһүҙә | Йһҙ
Паулустан римдарға хат | Римдарға | Рим
Паулустан коринҫостарға беренсе хат | І Коринҫостарға | 1 Кор
Паулустан коринҫостарға икенсе хат | ІІ Коринҫостарға | 2 Кор
Паулустан галаттарға хат | Галаттарға | Глт
Паулустан эфестарға хат | Эфестарға | Эфс
Паулустан филиппойҙарға хат | Филиппойҙарға | Флп
Паулустан колоссайҙарға хат | Колоссайҙарға | Кол
Паулустан тессалоникеларға беренсе хат | І Тессалоникеларға | 1 Тес
Паулустан тессалоникеларға икенсе хат | ІІ Тессалоникеларға | 2 Тес
Паулустан Тимоҫеусҡа беренсе хат | І Тимоҫеусҡа | 1 Тим
Паулустан Тимоҫеусҡа икенсе хат | ІІ Тимоҫеусҡа | 2 Тим
Паулустан Титусҡа хат | Титусҡа | Тит
Паулустан Филемонға хат | Филемонға | Флм
Ғивриҙәргә хат | Ғивриҙәргә | Ғвр
Яхъяға килгән асылыш | Асылыш | Асл

Иҫәп

Иҫәп

1. Инеш һүҙ

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

32. 32

33. 33

34. 34

35. 35

36. 36

Инеш һүҙ

Мусаның дүртенсе китабы

Иҫәп алыу

Был китаптың «Иҫәп алыу» тип аталыуы Мысырҙан Ҡәнғәнгә юлланған халыҡтың иҫәбен алыу менән бәйле, китаптың башында ошо хаҡта һөйләнелә. Ә йәһүдсә атамаһы – «Сүлдә» – ваҡиғаларҙың ҡайҙа барғанлығын күрһәтеп тора.

Алла Синай тауында Исраил халҡына Үҙ ҡанунын биргәндән һуң, Муса яуға һәләтле бөтә Исраил ирҙәренең иҫәбен ала, левиҙәрҙе айырым һанай. Артабан, Алла ҡушыуы буйынса, ҡанунға бер аҙ өҫтәмәләр индерелә, һәм халыҡ Раббы вәғәҙә иткән ергә күсергә әҙер була (1–9-сы бүлектәр).

Ләкин Ҡадеш-Барнеағҡа (Ҡәнғән сигендәге ергә) яҡынлашҡас, Исраил халҡы, алдан барып ҡарап килгәндәрҙең һүҙен тыңлап, вәғәҙә ителгән ергә аяҡ баҫыуҙан шөрләп ҡала. Ҡурҡыу арҡаһында исраилдар ҡырҡ йыл буйы эҫе сүл гиҙергә мәжбүр була (10–20-се бүлектәр). Сүлдә йөрөгәндә тиҫкәре исраилдар быуыны баҡыйлыҡҡа күсеп бөткәс, халыҡ әкренләп Ҡәнғән тирәһендәге ерҙәрҙе биләй башлай һәм Иордан йылғаһының көнсығышындағы Моав тигән илгә яҡынлай (21–36-сы бүлектәр). Бөтә шул йылдар дауамында исраилдар Мусаға ҡаршы ҡат-ҡат фетнә күтәрә, Аллаға һуҡрана. Әммә исраилдарға тыңламағандары өсөн яза ебәргәндә лә, Раббы Үҙенең һайлап алған халҡына тоғро ҡала, вәғәҙә ителгән ергә китеп барғандарында уларҙы ҡурсалап-хәстәрләп һәм дошмандарын еңергә көс-ҡеүәт биреп тора.

1

Исраилдарҙы иҫәпкә алыу

1^1Исраилдарҙың Мысырҙан сығыуының икенсе йылында, икенсе айҙың беренсе көнөндә Синай сүлендә, Осрашыу сатырында Раббы Мусаға былай тине:+

2-3– Һарун менән икегеҙ тотош Исраил йәмғиәтен нәҫелдәре һәм ғаиләләре буйынса һанап сығығыҙ. Йәше егерменән уҙған һуғышҡа яраҡлы бөтә ир затын, төркөмдәргә бүлеп, берәм-берәм исемләп иҫәпкә алығыҙ+. 4Һәр ырыуҙан нәҫел башлығы булған берәр кешене ярҙамға алығыҙ. 5Бына һеҙгә ярҙам итәһе кешеләрҙең исемдәре:

Рәүвәндән – Шедеур улы Әлисур;+
6Шимғондан – Суришаддай улы Шелумиил;+
7Йәһүҙәнән – Ғамминадав улы Нахшон;+
8Исасхарҙан – Суғар улы Неҫанил;+
9Зевулундан – Хелон улы Әлиав;+
10Йософ нәҫеленән: Әфраим ырыуынан – Ғаммиһуд улы Әлишамағ; Менашше ырыуынан – Педаһсур улы Гамлиил;+
11Бинйәминдән – Ғидғони улы Авидан;+
12Дандан – Ғаммишаддай улы Ахиғәзер;+
13Ашерҙан – Ғохран улы Пағиил;+
14Ғадтан – Деғуил улы Әлъясаф;+
15Нафталиҙан – Ғенан улы Ахирағ+. 16Былар – йәмғиәттең атаҡлы ирҙәре, ырыу башлыҡтары, Исраилдың хәрби төркөмдәре етәкселәре.

17Муса менән Һарун, исемләп аталған был кешеләрҙе алып, 18-19икенсе айҙың беренсе көнөндә бөтә йәмғиәтте йыйҙылар ҙа Раббы бойорғанса йәше егерменән уҙған барлыҡ ир-атты нәҫелдәре һәм ғаиләләре буйынса берәм-берәм исемлеккә теркәнеләр. Шул рәүешле Муса Синай сүлендә халыҡтың иҫәбен алды.

20-21Исраилдың баш балаһы Рәүвән ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, ҡырҡ алты мең биш йөҙ булды+.

22-23Шимғон ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, илле туғыҙ мең өс йөҙ булды+.

24-25Ғад ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, ҡырҡ биш мең алты йөҙ илле булды+.

26-27Йәһүҙә ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, етмеш дүрт мең алты йөҙ булды+.

28-29Исасхар ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, илле дүрт мең дүрт йөҙ булды+.

30-31Зевулун ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, илле ете мең дүрт йөҙ булды+.

32-33Йософ улы Әфраим ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, ҡырҡ мең биш йөҙ булды+.

34-35Менашше ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, утыҙ ике мең ике йөҙ булды+.

36-37Бинйәмин ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, утыҙ биш мең дүрт йөҙ булды+.

38-39Дан ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, алтмыш ике мең ете йөҙ булды+.

40-41Ашер ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, ҡырҡ бер мең биш йөҙ булды+.

42-43Нафтали ырыуында йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы ирҙәрҙең һаны, нәҫелдәре һәм ғаиләләр исемлеге буйынса, илле өс мең дүрт йөҙ булды+.

44Муса, Һарун һәм Исраилдың ун ике башлығы – һәр ырыуҙан бер вәкил – исемлеккә теркәгән ирҙәрҙең һаны шулай булды. 45Йорт-ғаиләләре буйынса иҫәпкә алынған, йәше егерменән уҙған, һуғышҡа яраҡлы Исраил ирҙәренең һаны 46алты йөҙ өс мең биш йөҙ илле булды+.

47Әммә улар араһында ата-бабаларының ырыуы буйынса левиҙәр, уларҙың ғаиләләре иҫәпкә алынманы, 48сөнки Раббы Мусаға былай тигәйне:

49– Леви ырыуын һанама, уларҙы исраилдар менән бер иҫәпкә индермә. 50Левиҙәр ҡарамағына Килешеү сатырын, уның бар кәрәк-ярағын, уға ҡағылышлы бөтә нәмәне тапшыр. Улар сатыр менән уның бөтә мөлкәтен күсереп йөрөтһөн, уны хәстәрләһен; үҙ сатырҙарын Килешеү сатыры тирәләй ҡорһон. 51Сатырҙы бер урындан икенсе урынға күсергәндә, уны левиҙәр һүтһен; сатырҙы ҡорорға кәрәк булғанда, уны левиҙәр ҡорһон. Әгәр ҙә сатырға левиҙәрҙән башҡа берәйһе яҡынлашһа, үлемгә дусар ителһен. 52Исраилдар үҙ сатырҙарын һәр ҡайһыһы үҙ төркөмөндә, үҙ байрағы аҫтында ҡорһон. 53Исраил йәмғиәтенә Раббының асыуы төшмәһен өсөн, левиҙәр үҙҙәренең сатырҙарын Килешеү сатыры тирәләй ҡорһон, һәр саҡ Килешеү сатыры өсөн яуаплы булһын+.

54Раббы Мусаға нисек бойорған булһа, исраилдар тап шулай эшләне.

2

Сатырҙарҙың урынлашыу тәртибе

2^1Артабан Раббы Муса менән Һарунға былай тине:

2– Исраилдар сатырҙарын үҙҙәренең байрағы һәм нәҫел тамғаһы аҫтында Осрашыу сатыры тирәләй бер ни тиклем алыҫлыҡта ҡорһон.

3Йәһүҙә тупламы үҙенең байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Изге сатырҙан көнсығышта урынлашһын. Йәһүҙәләрҙең башлығы Ғамминадав улы Нахшон булһын+. 4Уның ғәскәрендә иҫәпкә ингәндәрҙең һаны – етмеш дүрт мең алты йөҙ кеше. 5Улар янында Исасхар ырыуы туплам ҡорһон. Исасхарҙарҙың башлығы Суғар улы Неҫанил булһын. 6Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – илле дүрт мең дүрт йөҙ кеше. 7Шунан Зевулун ырыуы урынлашһын. Уларҙың башлығы Хелон улы Әлиав булһын. 8Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – илле ете мең дүрт йөҙ кеше. 9Йәһүҙә тупламына беркетелгән төркөмдәргә йәмғеһе йөҙ ҙә һикһән алты мең дүрт йөҙ кеше инә. Юлға улар беренсе булып ҡуҙғала+.

10Рәүвән тупламы үҙенең байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Изге сатырҙан көньяҡта урынлашһын. Уларҙың башлығы Шедеур улы Әлисур булһын. 11Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – ҡырҡ алты мең биш йөҙ кеше. 12Рәүвәндәр эргәһенә Шимғон ырыуы туплам ҡорһон. Уның башлығы Суришаддай улы Шелумиил булһын. 13Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – илле туғыҙ мең өс йөҙ кеше. 14Артабан – Ғад ырыуы. Ғадтарҙың башлығы Деғуил улы Әлъясаф булһын. 15Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – ҡырҡ биш мең алты йөҙ илле кеше. 16Рәүвән тупламына беркетелгән төркөмдәргә йәмғеһе йөҙ ҙә илле бер мең дүрт йөҙ илле кеше инә. Юлға улар икенсе булып ҡуҙғала+.

17Юлға сыҡҡанда Осрашыу сатыры менән Леви ырыуы башҡа ырыуҙарҙың уртаһында булһын. Тупламда нисек урынлашҡан булһалар, юлда ла һәр ҡайһыһы үҙ урынында, үҙ байрағы аҫтында барһын+.

18Әфраим тупламы үҙенең байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Изге сатырҙан көнбайышта урынлашһын. Әфраимдарҙың башлығы Ғаммиһуд улы Әлишамағ булһын. 19Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – ҡырҡ мең биш йөҙ кеше. 20Әфраимдар эргәһенә Менашше ырыуы туплам ҡорһон. Уның башлығы Педаһсур улы Гамлиил булһын. 21Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – утыҙ ике мең ике йөҙ кеше. 22Артабан – Бинйәмин ырыуы. Бинйәминдәрҙең башлығы Ғидғони улы Авидан булһын. 23Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – утыҙ биш мең дүрт йөҙ кеше. 24Әфраим тупламына беркетелгән төркөмдәргә йәмғеһе йөҙ ҙә һигеҙ мең бер йөҙ кеше инә. Юлға улар өсөнсө булып ҡуҙғала+.

25Дан тупламы үҙенең байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Изге сатырҙан төньяҡта урынлашһын. Уларҙың башлығы Ғаммишаддай улы Ахиғәзер булһын. 26Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – алтмыш ике мең ете йөҙ кеше. 27Дандар эргәһенә Ашер ырыуы туплам ҡорһон. Уның башлығы – Ғохран улы Пағиил булһын. 28Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – ҡырҡ бер мең биш йөҙ кеше. 29Артабан – Нафтали ырыуы. Нафталиҙарҙың башлығы Ғенан улы Ахирағ булһын. 30Уның ғәскәрендә иҫәпкә алынғандарҙың һаны – илле өс мең дүрт йөҙ кеше. 31Дан тупламына беркетелгән төркөмдәргә йәмғеһе йөҙ ҙә илле ете мең алты йөҙ кеше инә. Юлға улар иң һуңғы булып ҡуҙғала+.

32Шулай итеп, исраилдарҙы ғаиләләре буйынса иҫәпкә алыу һөҙөмтәһе: тупламдағы ғәскәрҙәрҙә йәмғеһе алты йөҙ өс мең биш йөҙ илле кеше булды+. 33Ә левиҙәр, Раббының Мусаға биргән бойороғона ярашлы, Исраил ырыуҙары менән бер иҫәпкә индерелмәне+.

34Исраилдар, Раббы Мусаға нисек бойорған булһа, шулай эшләне: улар үҙ байраҡтары аҫтында туплам булып торҙо һәм һәр ҡайһыһы үҙ нәҫел-нәсәбенә ярашлы үҙ ғаиләһе менән юлға сыҡты.

3

Ҡаһиндар һәм Леви ырыуы тураһында

3^1Раббы Синай тауында Муса менән һөйләшкән дәүерҙәрҙә, Һарун менән Мусаның нәҫелендә түбәндәгеләр ине. 2Һарундың улдары: Надав – баш бала, Авиһу, Әлғазар, Иҫамар+. 3Былар – Һарундың ҡаһинлыҡҡа бағышлап мәсехләнгән, йәғни май һөртөлгән улдары. 4Әммә Надав менән Авиһу Синай сүлендә Раббы ҡаршыһына Ул рөхсәт итмәгән утты килтергән өсөн үлгәйне. Уларҙың балалары юҡ ине. Әлғазар менән Иҫамар аталары Һарун эргәһендә ҡаһин булып ҡалды+.

5Раббы Мусаға былай тине:

6– Леви ырыуын килтер ҙә Һарун ҡаһин алдына баҫтыр – уға ярҙам итһендәр+. 7Һарун һәм бөтә йәмғиәт өсөн хеҙмәт итеп, левиҙәр Осрашыу сатырында бөтә эштәрҙе башҡарһын. 8Улар бөтә Исраил халҡы өсөн Осрашыу сатырында хеҙмәт итеп, ундағы бар әйберҙәргә яуаплы булһындар һәм барлыҡ эштәрҙе башҡарһындар. 9Левиҙәрҙе Һарун менән уның улдары ҡарамағына бир – улар бөтә исраилдар араһынан тулыһынса Һарундың ҡул аҫтында булһын+. 10Һарун менән улдарын ҡаһин итеп тәғәйенлә, улар ҡаһинлыҡ вазифаһын еренә еткереп үтәһен. Әгәр ҙә Изге сатырға левиҙәрҙән башҡа берәйһе яҡынлашһа, үлемгә дусар ителер+.

11Раббы Мусаға тағы былай тине:

12– Мин һәр Исраил ҡатынынан донъяға килгән тәүге ир бала урынына исраилдар араһынан левиҙәрҙе Үҙемә алдым. Улар – Минеке, 13сөнки бөтә беренсе булып тыуғандар – Минеке. Мысыр ерендәге баш балаларҙы юҡ иткән сағымда, Исраилда кешенән алып мал-тыуарғаса барлыҡ беренсе булып тыуғандарҙы Үҙемә айырып алдым. Улар Минеке буласаҡ. Мин – Раббы+.

14Раббы Синай сүлендә Мусаға былай тине:

15– Левиҙәрҙе ғаиләләре, нәҫелдәре буйынса һанап сыҡ. Бер айлыҡтан алып бөтә ир затын иҫәпкә ал.

16Муса Раббы бойороғон үтәне, нисек ҡушылһа, шулай һананы.

17Леви улдарының исемдәре – Гершон, Ҡыһаҫ, Мерари+. 18Гершон улдары: Ливни, Шимғи һәм уларҙың нәҫелдәре+. 19Ҡыһаҫ улдары: Ғамрам, Исһар, Хеврон, Ғуззиил һәм уларҙың нәҫелдәре+. 20Мерари улдары: Махли, Муши һәм уларҙың нәҫелдәре. Ғаиләләре буйынса Леви нәҫелдәре бына шулар+.

21Гершондан Ливни менән Шимғи нәҫелдәре таралды. Был – Гершон нәҫеле. 22Гершон нәҫелендә бер айлыҡтан алып һаналған бөтә ир заттарының һаны ете мең биш йөҙ булды. 23Гершон нәҫеле сатырҙарын Изге сатыр артында көнбайышҡа табан ҡорорға тейеш+. 24Гершон нәҫеленең башлығы Лаил улы Әлъясаф булды. 25-26Осрашыу сатыры, уның өҫкө япмалары, инә торған урындағы ҡорма һәм сатыр менән ҡорбан усағын уратҡан ихатаның шаршауҙары, ихатаға инә торған урындағы ҡорма, бауҙар, шулай уҡ барлыҡ кәрәк-яраҡ һәм уларға ҡағылышлы барлыҡ хеҙмәт Гершон улдары яуаплылығына тапшырылды+.

27Ҡыһаҫтан Ғамрам, Исһар, Хеврон һәм Ғуззиил нәҫелдәре таралды. Былар – Ҡыһаҫ нәҫеле+. 28Ҡыһаҫ нәҫелендә бер айлыҡтан алып һаналған ир заттарының һаны һигеҙ мең алты йөҙ булды. Улар Изге урын өсөн яуаплы ине. 29Ҡыһаҫ нәҫеле Изге сатырҙан көньяҡта урынлашырға тейеш ине. 30Ҡыһаҫ нәҫелдәренең башлығы – Ғуззиил улы Әлисафан. 31Килешеү һандығы, өҫтәл, шәмдәл, ҡорбан усаҡтары, ғибәҙәт хеҙмәтендә тотонола торған изге һауыт-һаба, пәрҙә, барлыҡ кәрәк-яраҡ һәм уларға ҡағылышлы барлыҡ хеҙмәт улар яуаплылығына тапшырыла+. 32Һарун ҡаһиндың улы Әлғазар левиҙәрҙең башлыҡтары өҫтөнән етәксе булыр. Изге урын өсөн яуаплы кешеләр уның күҙәтеүе аҫтында торор+.

33Мерариҙан Махли менән Муши нәҫелдәре таралды, улар – Мерари нәҫеле. 34Мерари нәҫелендә бер айлыҡтан алып һаналған бөтә ир заттарының һаны алты мең ике йөҙ сыҡты. 35Мерари нәҫелдәренең башлығы Авихаил улы Суриил булды. Улар Изге сатырҙан төньяҡта урынлашырға тейеш ине. 36-37Изге сатырҙың рамдары менән һайғауҙары, бағаналары, төптәре, бөтә кәрәк-ярағы һәм уларға ҡағылышлы барлыҡ хеҙмәт, шулай уҡ ихатаның бөтә яғындағы бағаналары, төптәре, ҡаҙыҡтары, бауҙары Мерари улдары яуаплылығына тапшырыла+.

38Муса, Һарун һәм уның улдары Осрашыу сатыры алдына, унан көнсығышҡа ҡарай, урынлашһын. Уларға исраилдар исеменән Изге урындағы хеҙмәт өсөн яуаплылыҡ йөкмәтелә. Изге урынға ситтәрҙән берәйһе яҡынлашһа, ул үлемгә дусар ителергә тейеш.

39Муса менән Һарун, Раббы бойорғанса, нәҫелдәре буйынса левиҙәрҙе һанап сыҡты, улар араһында бер айлыҡтан алып бөтә ир заттарының һаны егерме ике мең булды+.

40Раббы Мусаға былай тине:

– Исраилдарҙың бер айлыҡтан алып ир затынан булған бөтә баш балаларын һана ла исемлек төҙө. 41Исраилдарҙың бөтә беренсе булып тыуған улдары урынына – левиҙәрҙе, ә исраилдарҙың беренсе булып тыуған мал-тыуары урынына левиҙәрҙең мал-тыуарын Миңә айырып ал. Мин – Раббы.

42Раббы нисек бойорған булһа, Муса шулай эшләне: исраилдарҙың бөтә беренсе булып тыуған улдарын һанап сыҡты, 43бер айлыҡтан алып ир затынан булған бөтә баш балалар һаны егерме ике мең ике йөҙ етмеш өс булды.

44Раббы Мусаға былай тине:

45– Исраил улдарының бөтә баш балалары урынына – левиҙәрҙе, уларҙың малы урынына левиҙәрҙең малын ал. Левиҙәр Минеке буласаҡ. Мин – Раббы. 46Исраилдарҙың беренсе булып тыуған ир балаларының һаны левиҙәр һанынан ике йөҙ етмеш өскә артыҡ. Ошо балалар урынына 47һәр йән башына изге шекелгә күрә бишәр шекел көмөш ал. Бер шекелдә егерме гера иҫәпләнә+. 48Был көмөштө левиҙәрҙең һанынан артҡандар өсөн йолом итеп Һарун менән уның улдарына бир.

49Муса левиҙәр менән алмаштырылғандар һанынан артҡан кешеләр өсөн йолом көмөшө алды. 50Исраилдарҙың беренсе булып тыуған ир балаларынан изге шекелгә күрә бөтәһе бер мең өс йөҙ алтмыш биш шекел йыйылды. 51Раббы бойороғо буйынса Муса йолом көмөшөн Һарун менән уның улдарына бирҙе.

4

Ҡыһаҫ улдарының вазифаһы

4^1Раббы Муса менән Һарунға былай тине:

2– Левиҙәр араһынан Ҡыһаҫ тоҡомоноң 3утыҙ йәштән илле йәшкә тиклемге эшкә яраҡлыларын нәҫелдәре, ғаиләләре буйынса һанап сыҡ, улар Осрашыу сатырында хеҙмәт итер+. 4Ҡыһаҫ тоҡомоноң Осрашыу сатырындағы хеҙмәте иң изге әйберҙәрҙе хәстәрләүҙән ғибәрәт булыр. 5Тупламдан юлға ҡуҙғалырға кәрәк булһа, Һарун менән уның улдары, сатырға инеп, Килешеү һандығы алдындағы пәрҙәне алыр ҙа һандыҡты ҡаплар. 6Йәнә йоҡа итеп эшкәртелгән күн япма ябырҙар, өҫтөнә тағы ла зәңгәр йәймә ҡапларҙар һәм күтәреп йөрөтә торған ҡолғаларҙы дүңгәләктәргә кейҙереп ҡуйырҙар+.

7Изге икмәк өҫтәленә зәңгәр йәймә ябырҙар һәм уға тәрилкәләр, төтәҫләгес һауыттар, түкмә ҡорбандар өсөн ҡомғандар һәм кәсәләр ҡуйырҙар, унда даими килтерелә торған икмәк тә торорға тейеш. 8Шунан уларға ҡып-ҡыҙыл йәймә ябырҙар, йоҡа итеп эшкәртелгән күн япма ҡапларҙар һәм ҡолғаларҙы урындарына ҡуйырҙар. 9Зәңгәр йәймә менән шәмдәл һәм майшәмдәрҙе, ҡыҫҡыс һәм һоҫҡоларҙы, май һауыттарын ҡаплаһындар. 10Шунан бының өҫтөнән йәнә йоҡа итеп эшкәртелгән күн япма ябып артмаҡҡа тейәрҙәр.

11Алтын ҡорбан усағына ла зәңгәр йәймә, өҫтөнән йоҡа итеп эшкәртелгән күн япма ябырҙар, ҡолғаларын урындарына ҡуйырҙар. 12Изге сатырҙа ғибәҙәт хеҙмәтендә ҡулланыла торған бөтә кәрәк-яраҡты зәңгәр йәймәгә төрөрҙәр, йоҡа итеп эшкәртелгән күн япма менән ябырҙар һәм быларҙы ла артмаҡҡа һалырҙар.

13Ҡорбан усағын көл-ҡоромдан таҙартып, ҡарағусҡыл ҡыҙыл йәймә менән көпләрҙәр. 14Өҫтөнә усаҡта ҡорбан килтергәндә ҡулланылған бөтә һауыт-һабаны – һоҫҡоларҙы, сәнскеләрҙе, көрәктәрҙе, ҡан һирпеү сеүәтәләрен һалып, йоҡа итеп эшкәртелгән күн япма менән ҡапларҙар һәм ҡолғаларын урынына ҡуйырҙар.

15Тупламдан юлға ҡуҙғалырға кәрәк булғанда, Һарун менән уның улдары Изге сатырҙы һәм уның бөтә кәрәк-ярағын ҡаплап бөткәс, уны күтәреп алып китер өсөн Ҡыһаҫ улдары килер; тик улар мөҡәддәс әйберҙәргә ҡағылмаһын, юҡһа үлерҙәр. Осрашыу сатырының был әйберҙәрен Ҡыһаҫ нәҫеле йөрөтөргә тейеш+.

16Майшәмдәре өсөн зәйтүн майы менән хуш еҫле матдәләр, көндәлек икмәк саҙаҡаһы менән мәсех майы – бөтә Изге сатыр һәм дә унда булған бөтә нәмә – изге әйберҙәр һәм барлыҡ кәрәк-яраҡ өсөн Һарун улы Әлғазар ҡаһин яуаплы булыр+.

17Муса менән Һарунға Раббы былай тине:

18– Леви ырыуына ҡараған Ҡыһаҫ нәҫеленең юҡҡа сығыуына юл ҡуя күрмәгеҙ, 19иң изге әйберҙәргә яҡынлашҡанда һәләк булып ҡуймаһындар өсөн бына нимә эшләгеҙ: Һарун менән улдары үҙҙәре эскә инеп, уларҙың һәммәһенә башҡараһы хеҙмәтен һәм күтәрергә тейешле әйберҙәрҙе тәғәйенләһен. 20Әммә Ҡыһаҫ улдары үҙҙәре инеп изге нәмәләргә яҡын килмәһен, хатта күҙ һирпеп тә ҡарамаһын, юҡһа харап ителерҙәр+.

Гершон улдарының вазифаһы

21Артабан Раббы Мусаға былай тине:

22-23– Гершон нәҫеленән дә утыҙ йәштән иллегә тиклемге эшкә яраҡлыларҙы ғаиләләре, нәҫел-нәсәбе буйынса һанап сыҡ, Осрашыу сатырында хеҙмәт итерҙәр. 24Хеҙмәтте үтәгәндә һәм йөктәрҙе ташып йөрөткәндә Гершон нәҫеленең вазифалары түбәндәгеләр булыр:+
25улар сатырҙың шаршауҙарын, Осрашыу сатырын, уның япмаһын, өҫкө йоҡа итеп эшкәртелгән күн япманы, сатырға инә торған урындағы ҡорманы, 26ихата шаршауҙарын, сатыр менән ҡорбан усағын уратып алған ихатаға инә торған урындағы ҡорманы, бауҙарҙы, хеҙмәт өсөн бөтә кәрәк-яраҡты йөрөтөргә; шуларға бәйле бөтә эштәрҙе башҡарырға тейеш. 27Гершон улдарының бөтә хеҙмәте – йөк ташыумы, башҡа эштәрме – Һарун менән уның улдары күрһәтмәһе буйынса башҡарылһын. Һеҙ уларға был йөктө тапшыраһығыҙ һәм улар уның өсөн яуап бирә. 28Гершон нәҫеленең Осрашыу сатырындағы хеҙмәте шуларҙан ғибәрәт булыр; улар вазифаларын Һарун улы Иҫамар ҡаһин күҙәтеүе аҫтында башҡарыр.

Мерари улдарының вазифаһы

29-30Мерари нәҫеленән дә утыҙ йәштән иллегә тиклемге эшкә яраҡлыларҙы ғаиләләре, нәҫел-нәсәбе буйынса һанап сыҡ, Осрашыу сатырында хеҙмәт итерҙәр. 31Уларҙың Осрашыу сатырындағы хеҙмәте түбәндәгеләрҙән ғибәрәт булыр: сатырҙың рамдарын, һайғауҙарын, бағаналарын, төптәрен,+
32ихатаның бөтә яғындағы бағаналары менән төптәрен, ҡаҙыҡтарын, бауҙарын, хеҙмәт өсөн башҡа бөтә кәрәк-ярағын улар күтәреп йөрөтөр. Һәр ҡайһыһы нимә күтәрергә тейешлеген исемләп белһен. 33Мерари нәҫеленең Осрашыу сатырындағы вазифалары ошолар булып, уларҙы Һарун улы Иҫамар ҡаһин күҙәтеүе аҫтында башҡарырҙар.

Левиҙәрҙе иҫәпкә алыу

34-35Муса менән Һарун йәмғиәт башлыҡтары менән бергә Ҡыһаҫ нәҫеленең утыҙҙан илле йәшкә тиклем булған һәм Осрашыу сатыры хеҙмәтенә яраҡлыларын нәҫелдәре, ғаиләләре буйынса һанап сыҡты. 36Ҡыһаҫ нәҫеленән бөтәһе ике мең ете йөҙ илле кеше ошо иҫәпкә инде. 37Раббы Муса аша биргән күрһәтмә буйынса Муса менән Һарун һанаған һәм Осрашыу сатырындағы хеҙмәткә тәғәйенләнгәндәрҙең һаны шулай булды.

38-39Гершон тоҡомонан да утыҙҙан илле йәшкә тиклемгеләрҙең Осрашыу сатыры хеҙмәтенә яраҡлылары нәҫелдәре һәм ғаиләләре буйынса иҫәпләнде. 40Нәҫелдәре һәм ғаиләләре буйынса уларҙың һаны ике мең алты йөҙ утыҙ булды: 41Гершон нәҫеленән Раббы ҡушыуы буйынса Муса менән Һарун Осрашыу сатыры хеҙмәтенә индергәндәрҙең һаны был.

42-43Мерари тоҡомонда ла утыҙҙан алып илле йәшкә тиклемгеләрҙән Осрашыу сатырындағы хеҙмәткә яраҡлылар нәҫелдәре һәм ғаиләләре буйынса һаналды. 44Нәҫелдәре буйынса улар бөтәһе өс мең ике йөҙ булды. 45Мерари нәҫеленән иҫәпкә алынған кешеләрҙең дөйөм һаны шулай ине. Уларҙы Раббы ҡушыуы буйынса Муса менән Һарун һананы.

46Шулай итеп, Муса, Һарун һәм дә Исраил башлыҡтары левиҙәрҙе нәҫелдәре һәм ғаиләләре буйынса 47утыҙҙан алып илле йәшкә тиклемгеләре араһынан Осрашыу сатырында хеҙмәт итергә, уны күтәреп йөрөтөргә яраҡлыларын һанап сыҡты; 48ундайҙар бөтәһе һигеҙ мең биш йөҙ һикһән булды. 49Муса уларҙы Раббы бойороғо буйынса иҫәпләне; һәр ҡайһыһына эш һәм күтәрергә йөк билдәләнде. Раббы Мусаға нисек ҡушһа, бөтәһе лә шулай эшләнде.

5

Тупламды таҙа тотоу тураһында

5^1Раббы Мусаға былай тине:

2– Исраилдарға әйт, йоғошло сир менән ауырығандарҙың, ағынтыһы булғандарҙың һәммәһен, мәйеткә ҡағылып нәжесләнгәндәрҙең барсаһын тупламдан сығарып ебәрһендәр+. 3Тупламды нәжесләмәһендәр өсөн ундайҙарҙы – ирҙәрҙе лә, ҡатындарҙы ла – тупламдан ситкә ҡыуығыҙ, сөнки унда, исраилдар араһында, Мин йәшәйем+.

4Исраилдар шулай итте, ундайҙарҙы тупламдарынан сығарып ебәрҙе. Раббы Мусаға нисек ҡушһа, исраилдар шулай эшләне.

5Раббы Мусаға былай тине:

– Исраилдарға еткер: 6әгәр берәй ир йәки ҡатын башҡа берәй кешегә ҡарата гонаһ ҡылып, ошоноң менән Раббы ҡаршыһында енәйәт эшләһә, ғәйепле була+. 7Ул ҡылған гонаһын таныһын; килтергән зыяны өсөн шул кешегә йолом түләһен һәм шуға йолом хаҡының тағы ла биштән бер өлөшөн өҫтәһен+. 8Зыян күргән кеше мәрхүм булып, уға түләнә торған йоломдо алырлыҡ яҡын туғаны булмаһа, ул саҡта йолом аҡсаһы Раббыға бағышланһын. Был йолом, ғәйепле кешене пакландырыу өсөн килтерелгән һарыҡ тәкәһе менән бергә, ҡаһинға бирелһен. 9Исраилдарҙың ҡаһинға килтергән бөтә изге саҙаҡалары – ҡаһиндыҡы, 10кемдең дә булһа берәйһенең уға тип бағышлағаны ла – уныҡы. Ҡаһинға кем нимә бирһә, шул уныҡы һанала.

11Раббы Мусаға былай тине:

12– Исраилдарға шуны белдер: әгәр берәй ҡатын, иренә хыянат ҡылып, уға тоғролоғон боҙһа, 13икенсе ир уның менән яҡынлыҡ ҡылып, был хаҡта ире белмәһә, ҡатын, йәшертен генә ошолай нәжесләнеп тә, шаһит булмағанлыҡтан тотолмаһа,+
14әммә нәжесләнгән ҡатындың ирендә көнсөллөк уянһа, йәки көнсөл ир тоғро ҡатынынан шикләнә башлаһа, 15ул ҡатынын ҡаһин янына килтерһен. Ҡатыны өсөн ҡорбанға бер эфа[*] арпа ононоң ундан бер өлөшөн алып килһен, тик онға зәйтүн майы ҡоймаһын, ладан һалмаһын, сөнки был – көнсөллөк өсөн икмәк саҙаҡаһы, ғәйепте хәтерләтеп тороусы иҫтәлек саҙаҡаһы+.

16Ҡаһин ҡатынды Раббы алдына килтерһен, 17балсыҡ көршәккә изге һыу ҡойһон, Изге сатыр иҙәненән алынған тупраҡты һыуға һалһын. 18Шунан ҡатынды Раббы ҡаршыһына баҫтырһын да яулығын систерһен, ҡулына гонаһты хәтерләтеп тороусы иҫтәлек саҙаҡаһын – көнсөллөк саҙаҡаһын тотторһон. Ә ҡаһин ҡулында ҡәһәр төшөрә торған әсе һыу булыр. 19Ҡаһин, ҡатынды ант иттертеп, уға былай тип әйтер: «Әгәр һинең менән ситтәрҙән берәү ҙә яҡынлыҡ ҡылмаған булһа, һин нәжесләнмәгән, иреңә хыянат итмәгән булһаң, ҡәһәр төшөрөүсе ошо әсе һыу һиңә зыян килтермәҫ». 20Әгәр ҡатын иренә хыянат итеп, нәжесләнһә, иренән башҡа берәү уның менән яҡынлыҡ ҡылған булһа, 21ул саҡта ҡаһин ҡатынды ҡәһәр анты менән ҡарғап: «Раббы һинең миҫалыңда халҡыңа нисек ҡәһәрҙең ғәмәлгә ашҡанын күрһәтһен, – тиһен. – Раббы ҡарыныңды буш итһен, ҡорһағыңды күптерһен. 22Ҡәһәр төшөрә торған ошо һыу, һинең ҡорһағыңды күптерер һәм ҡарыныңды буш итер өсөн, эсеңә үтеп инһен», – тиһен. Ҡатын иһә: «Амин, амин», – тип раҫлаһын+.

23Ҡаһин ошо ҡәһәрҙәрҙе яҙһын да яҙыуҙы әсе һыуға йыуып төшөрһөн. 24Ҡәһәр төшөрә торған әсе һыуҙы ҡатынға эсергә бирһен; был һыу, ҡатындың эсенә төшөп, ауыр ғазаптарға килтерер сара булыр. 25Шунан ҡаһин, ҡатын ҡулынан көнсөллөк саҙаҡаһы итеп килтерелгән икмәкте алып, уны Раббы ҡаршыһында күтәреп һелкһен дә ҡорбан усағына килтерһен. 26Ҡаһин икмәк саҙаҡаһынан, иҫтәлек өлөшө булараҡ, бер ус тултырып алыр ҙа ҡорбан усағында яндырыр, шунан һыуҙы ҡатынға эсерер. 27Әгәр ҡатын, иренә хыянат ҡылып нәжесләнгән булһа, ҡаһин уға эсергә биргән ҡәһәрле һыу эсенә инеп, уны ауыр ғазаптарға тарытыр: уның ҡорһағы күбер, эсе төшөр, һәм ул үҙ халҡы өсөн ҡәһәрҙең нисек тормошҡа ашҡанының миҫалы булып торор. 28Әгәр ҡатын нәжесләнмәгән һәм пак булһа, зыян күрмәҫ, балаға уҙыр хәлдә ҡалыр.

29Көнсөллөк хаҡындағы ҡанун ошо: ҡатын иренә хыянат итеп нәжесләнһә 30йәки ирендә, шик тыуып, ҡатынына ҡарата көнсөллөк уянһа, ул ҡатынын Раббы алдына китереп баҫтырһын. Ҡаһин иһә был ҡатын менән алда әйтелгән ҡанун нигеҙендә эш итһен. 31Шул осраҡта ир язаһыҙ ҡалһын, ә ҡатын ғәйебенең язаһын үҙ иңендә күтәрер.

6

Нәзир булыу тураһында

6^1Раббы Мусаға былай тине:

2– Исраилдарға шуны хәбәр ит: әгәр берәй ир йә ҡатын нәзирлек нәҙере биреп үҙен Раббыға бағышлаһа,+
3ул шарап һәм хәмер эсеүҙән тыйылырға, шараптан йәки иҫерткес эсемлектән әҙерләнгән һеркәне ҡулланмаҫҡа, йөҙөм һутын эсмәҫкә, йөҙөмдөң яңы өҙөлгәнен дә, киптерелгәнен дә ашамаҫҡа тейеш. 4Нәзирлектең бар дауамында йөҙөмдән эшләнгән бер генә нәмәне лә, хатта орлоғон йәки ҡабығын да ашамаһын.

5Нәзирлек нәҙеренең бар дауамында уның башына бәке теймәһен. Раббы нәзирлегенә бағышланыу көнө тулғансы ул изге булып тора, шуға башындағы сәсен үҫтерергә тейеш+. 6Уның сәсе Раббыға бағышланыуының билдәһе булып тора, шуға күрә ул Раббы нәзирлегенә бағышланған көндәрҙә мәйет эргәһенә килергә тейеш түгел+. 7Атаһымы, әсәһеме, ағаһы-ҡустыһымы, апаһы-һеңлеһеме вафат булһа ла, уларға ҡағылып нәжесләнергә тейеш түгел, сөнки уның сәсе – Аллаға бағышланыуының билдәһе. 8Нәзирлегенең бөтә көндәрендә Раббы алдында изге ул.

9Әгәр уның янында берәйһе көтмәгәндә вафат булып ҡуйһа, шунлыҡтан нәҙер әйтеүсенең сәсе аңғармаҫтан нәжесләнһә, таҙарыныу көнөндә, етенсе көндө, ул сәсен ҡырһын. 10Һигеҙенсе көндө Осрашыу сатыры ауыҙына ике алатуба йә ике бала күгәрсен килтерһен+. 11Ҡоштарҙың береһен ҡаһин гонаһ ҡорбаны, икенсеһен тотош яндырыу ҡорбаны итер, теге кешене мәйеткә ҡағылыу арҡаһында ҡылған гонаһынан пакландырыр, һәм шул көндө ул үҙенең башын ҡабат изгеләндерер. 12Был кеше Раббыға бағышланған нәзирлек көндәрен ҡабаттан башлар һәм, ғәйеп ҡорбаны итеп, бер йәшлек бәрәс килтерер; нәзирлеге нәжесләнгәнлектән, элекке көндәре иҫәпкә алынмаҫ.

13Нәзирлек көндәре тулғандың аръяғына нәзирлек тураһындағы ҡанун бына ошолай булыр: нәҙер әйтеүсе Осрашыу сатыры ауыҙына килтерелер. 14Ул Раббыға ҡорбан итеп яндырыу өсөн бер йәшлек кәмселекһеҙ тәкә бәрәс, гонаһ ҡорбаны итеп бер йәшлек кәмселекһеҙ орғасы бәрәс, татыулыҡ ҡорбаны итеп кәмселекһеҙ бер тәкә,+
15кәрзингә һалып иң яҡшы бойҙай ононан бешерелгән сөсө икмәк, зәйтүн майына баҫып бешерелгән икмәк, зәйтүн майы һөртөлгән йоҡа ғына сөсө көлсәләр, йәнә былар менән бергә икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан алып килер+. 16Ошоларҙы ҡаһин Раббы алдына ҡуйыр ҙа теге кешенең гонаһ ҡорбанын һәм яндырыу ҡорбанын ғәмәл ҡылыр. 17Тәкәне кәрзингә һалынған сөсө икмәк менән бергә Раббыға татыулыҡ ҡорбаны итеп килтерер, ҡаһин шулай уҡ икмәк саҙаҡаһы менән түкмә ҡорбанды ла ғәмәл итер. 18Нәзир Осрашыу сатыры ауыҙында нәзирлек сәсен ҡырыр ҙа уны татыулыҡ ҡорбаны аҫтындағы утҡа һалып яндырыр. 19Нәзир сәсен ҡырғас, ҡаһин, тәкәнең бешерелгән ҡалаҡ һөйәген һәм кәрзиндән бер сөсө икмәк менән бер сөсө көлсәне алып, уның ҡулына һалыр+. 20Ҡаһин уларҙы, һелкетмә ҡорбан булараҡ, Раббы хозурында күтәреп күрһәтер: улар изге һанала һәм күтәреп күрһәтелгән түш менән саҙаҡа итеп килтерелгән бот ҡаһиндың өлөшө була. Ошонан һуң нәзир шарап эсә ала+.

21Нәҙер әйтеп, үҙен Раббыға бағышлаған кеше хаҡында ҡанун ошо. Раббыға саҙаҡаны ул биргән нәҙеренә ҡарап килтерһен, бынан тыш, байлығы мөмкинлек биргән күләмдә лә ҡорбан килтерергә мөмкин. Ә әйткән нәҙерен нәзирлек ҡанунына ярашлы эшләргә тейеш.

Исраилдарға фатиха

22Раббы Мусаға былай тине:

23– Һарун менән уның улдарына еткер: исраилдарға фатиха биргәндә шулай тип әйтегеҙ:+

24«Раббы һиңә фатихаһын бирһен һәм һаҡлаһын!+
25Раббы Үҙенең яҡты йөҙө менән балҡытһын,
Һиңә мәрхәмәтле булһын!+
26Раббы һиңә йөҙө менән боролһон,
Һиңә тыныслыҡ бирһен!»

27Минең исемемде әйтеп, улар ошолай тип саҡырһындар. Шунда Мин исраилдарға фатихамды бирермен.

7

Ырыу башлыҡтарының Раббыға биргән бүләктәре

7^1Изге сатырҙы ҡороп бөткәс, Муса уны барлыҡ кәрәк-ярағы менән, шулай уҡ ҡорбан усағын бөтә кәрәк-ярағы менән мәсехләп изгеләндерҙе.+
2Шунан Исраил етәкселәре, йәғни халыҡ һанын алыу өсөн яуаплы булған ырыу һәм ғаилә башлыҡтары саҙаҡалар алып килде. 3Улар, Раббыға бағышлап, алты ылау менән ун ике үгеҙ, йәғни һәр ике башлыҡтан бер ылау менән һәр бер башлыҡтан берәр үгеҙ килтереп, сатыр алдына ҡуйҙылар.

4Раббы Мусаға былай тине:

5– Һин быларҙы ал. Улар Осрашыу сатырында хеҙмәт башҡарыу өсөн булыр. Һәр береһенең вазифаһына ҡарап, уларҙы левиҙәргә таратып бир.

6Муса ылауҙар менән үгеҙҙәрҙе левиҙәргә таратып бирҙе. 7Ике ылау менән дүрт үгеҙҙе, башҡарған хеҙмәттәренә ярашлы, Гершон тоҡомона бирҙе+. 8Дүрт ылау менән һигеҙ үгеҙҙе, башҡарған хеҙмәттәренә ярашлы, Мерари тоҡомона тапшырҙы. Улар Һарун ҡаһиндың улы Иҫамар күҙәтеүе аҫтында эшләй ине+. 9Ҡыһаҫ тоҡомона иһә Муса ылау ҙа, үгеҙ ҙә бирмәне, сөнки уларҙың вазифаһы иңдәрендә күтәреп йөрөткән мөҡәддәс әйберҙәр менән бәйле ине+.

10Ҡорбан усағын мәсехләгән көндә башлыҡтар бағышлау бүләге алып килделәр һәм ҡорбан усағы алдына ҡуйҙылар. 11Сөнки Раббы Мусаға:

– Көн һайын берәр башлыҡ сиратлап, ҡорбан усағын бағышлау өсөн саҙаҡа килтерһен, – тигәйне.

12Беренсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Йәһүҙә ырыуынан Ғамминадав улы Нахшон алып килде+. 13Уның саҙаҡалары ошолар ине: йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, изге шекелгә күрә етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған иң яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 14хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт;+
15тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс;+
16гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе;+
17татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Ғамминадав улы Нахшон алып килгән саҙаҡалар бына шулар+.

18Икенсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Исасхар ырыуының башлығы Суғар улы Неҫанил алып килде+. 19Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 20хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 21тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 22гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 23татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Суғар улы Неҫанил алып килгән саҙаҡалар бына шулар.

24Өсөнсө көндө үҙенең саҙаҡаларын Зевулун ырыуының башлығы Хелон улы Әлиав алып килде+. 25Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 26хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 27тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 28гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 29татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе һәм бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Хелон улы Әлиав алып килгән саҙаҡалар бына шулар.

30Дүртенсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Рәүвән ырыуының башлығы Шедеур улы Әлисур алып килде+. 31Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 32хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 33тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 34гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 35татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе һәм бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Шедеур улы Әлисур алып килгән саҙаҡалар бына шулар.

36Бишенсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Шимғон ырыуының башлығы Суришаддай улы Шелумиил алып килде+. 37Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 38хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 39тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 40гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 41татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Суришаддай улы Шелумиил алып килгән саҙаҡалар бына шулар.

42Алтынсы көндө үҙенең саҙаҡаларын Ғад ырыуының башлығы Деғуил улы Әлъясаф алып килде+. 43Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 44хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 45тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 46гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 47татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Деғуил улы Әлъясаф алып килгән бүләктәр бына шулар.

48Етенсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Әфраим ырыуының башлығы Ғаммиһуд улы Әлишамағ алып килде+. 49Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 50хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 51тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 52гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 53татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Ғаммиһуд улы Әлишамағ алып килгән бүләктәр бына шулар.

54Һигеҙенсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Менашше ырыуының башлығы Педаһсур улы Гамлиил алып килде+. 55Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 56хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 57тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 58гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 59татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Педаһсур улы Гамлиил алып килгән бүләктәр бына шулар.

60Туғыҙынсы көндө үҙенең саҙаҡаларын Бинйәмин ырыуының башлығы Ғидғони улы Авидан алып килде+. 61Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 62хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 63тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 64гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 65татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Ғидғони улы Авидан алып килгән бүләктәр бына шулар.

66Унынсы көндө үҙенең саҙаҡаларын Дан ырыуының башлығы Ғаммишаддай улы Ахиғәзер алып килде+. 67Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 68хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 69тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 70гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 71татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Ғаммишаддай улы Ахиғәзер алып килгән бүләктәр бына шулар.

72Ун беренсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Ашер ырыуының башлығы Ғохран улы Пағиил алып килде+. 73Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 74хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 75тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 76гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 77татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Ғохран улы Пағиил алып килгән бүләктәр бына шулар.

78Ун икенсе көндө үҙенең саҙаҡаларын Нафтали ырыуының башлығы Ғенан улы Ахирағ алып килде+. 79Уның саҙаҡалары ошолар ине: изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ шекел ауырлығындағы бер көмөш тәрилкә, етмеш шекел ауырлығындағы бер көмөш сеүәтә – был һауыттарҙың икеһенә лә икмәк саҙаҡаһы өсөн зәйтүн майы ҡушылған яҡшы бойҙай оно тултырылғайны; 80хуш еҫле сайыр тултырылған ун шекел ауырлығындағы бер алтын һауыт; 81тотош яндырыу ҡорбаны өсөн бер үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек тәкә бәрәс; 82гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе; 83татыулыҡ ҡорбаны өсөн ике үгеҙ, биш һарыҡ тәкәһе, биш кәзә тәкәһе, бер йәшлек биш тәкә бәрәс. Ғенан улы Ахирағ алып килгән бүләктәр бына шулар.

84Ҡорбан усағын мәсехләп бағышлаған көндө Исраил башлыҡтары алып килгән бүләктәр ошолар ине: ун ике көмөш тәрилкә, ун ике көмөш сеүәтә, ун ике алтын һауыт; 85һәр көмөш тәрилкәнең ауырлығы – изге шекелгә күрә йөҙ утыҙ, һәр көмөш сеүәтәнең ауырлығы изге шекелгә күрә етмеш шекел булып, көмөштөң дөйөм ауырлығы изге шекелгә күрә ике мең дүрт йөҙ шекел булды; 86хуш еҫле сайыр тултырылған ун ике алтын һауыт: һәр һауыттың ауырлығы изге шекелгә күрә ун шекел булып, ун ике алтын һауыттың дөйөм ауырлығы йөҙ егерме шекел булды. 87Тотош яндырыу ҡорбанына ун ике үгеҙ башмаҡ, ун ике һарыҡ тәкәһе, бер йәшлек ун ике тәкә бәрәс һәм улар менән бергә икмәк саҙаҡаһы, гонаһ ҡорбаны өсөн ун ике кәзә тәкәһе; 88татыулыҡ ҡорбанына егерме дүрт үгеҙ, алтмыш һарыҡ тәкәһе, алтмыш кәзә тәкәһе һәм бер йәшлек алтмыш тәкә бәрәс. Мәсехләгәндән һуң ҡорбан усағын бағышлау өсөн килтерелгән саҙаҡалар бына шулар.

89Муса, Раббы менән һөйләшер өсөн Осрашыу сатырына ингән саҡта, Килешеү һандығына ябылған ҡапҡастың өҫтөндәге ике кируб араһынан үҙенә өндәшкән тауыш ишетер булды. Раббы шулай Муса менән һөйләшә ине+.

8

Шәмдәлдәр тураһында ҡағиҙәләр

8^1Раббы Мусаға былай тине:

2– Һарунға әйт, ул ете майшәмде шәмдәлгә урынлаштырғанда, уларҙың яҡтыһы шәмдәл алдына төшөрлөк итеп ҡуйһын.

3Һарун нәҡ шулай эшләне: Раббы Мусаға әйткәнсә, ете майшәмде яҡтылары шәмдәлдең алғы яғына төшөрлөк итеп ҡуйҙы. 4Раббы Мусаға күрһәткәнсә эшләнгән шәмдәл нигеҙенән алып сәскәләренең тажына тиклем алтындан сүкеп яһалғайны.

Левиҙәрҙе бағышлау

5Раббы Мусаға былай тине:

6– Исраилдар араһынан левиҙәрҙе ал да уларҙы таҙарындыр. 7Таҙарындырыу тәртибе былай булыр: өҫтәренә таҙарыныу һыуы һирп, тәндәренең бөтә ерен бәке менән ҡырһындар, кейемдәрен йыуһындар – таҙа булырҙар+. 8Үгеҙ башмаҡ менән тейешле икмәк саҙаҡаһы – зәйтүн майы ҡушылған бойҙай оно килтерһендәр. Икенсе башмаҡты гонаһ ҡорбаны итеп килтер+. 9Левиҙәрҙе Осрашыу сатыры алдына йыйып, бөтә Исраил йәмғиәтен саҡырып ал. 10Левиҙәрҙе Раббы ҡаршыһына килтер ҙә исраилдар уларҙың башына ҡулдарын һалһын. 11Һарун левиҙәрҙе исраилдарҙан Раббыға килтерелгән һелкетмә ҡорбан һымаҡ бағышлаһын. Шунан һуң левиҙәр Раббыға хеҙмәт итергә әҙер булыр. 12Левиҙәр ҡулдарын башмаҡтарҙың башына һалһын. Артабан левиҙәрҙе пакландырыу өсөн бер башмаҡты – гонаһ ҡорбаны, икенсеһен тотош яндырыу ҡорбаны итеп Раббыға килтер. 13Левиҙәрҙе Һарун менән улдары алдына баҫтыр һәм уларҙы һелкетмә ҡорбан һымаҡ Раббыға бағышла.

14Левиҙәр Минеке булһын өсөн, уларҙы Исраил халҡы араһынан шулай итеп айырып ал+.

15Левиҙәрҙе таҙарындырғандан һәм Раббы хозурында һелкетмә ҡорбан булараҡ бағышлағандан һуң, хеҙмәт итер өсөн, улар Осрашыу сатыры янына килә ала. 16Улар исраилдар араһынан тулыһынса Миңә бирелгән. Исраил ҡатындарының барлыҡ беренсе булып тыуған улдары урынына Мин уларҙы Үҙемә алам+. 17Исраилдарҙың беренсе булып тыуған иркәк йән эйәһе – кешенекенән башлап мал-тыуарҙыҡына тиклем һәммәһе – Минеке. Сөнки мысырҙарҙың беренсе булып тыуған барлыҡ ир балаларын һәләк иткән саҡта, исраилдарҙыҡын Мин Үҙемә айырып алдым. 18Хәҙер иһә исраилдарҙың беренсе булып тыуған ир балалары урынына левиҙәрҙе алдым. 19Левиҙәрҙе исраилдар араһынан алып, Һарун менән уның улдарына тапшырҙым. Левиҙәр исраилдар исеменән Осрашыу сатырында хеҙмәт итергә, исраилдарҙы Изге урынға яҡынлашып бәлә-ҡазаға тарыуҙан һаҡлар өсөн, улар хаҡына пакландырыу йолаһын башҡарырға тейеш+.

20Муса менән Һарун һәм бөтә Исраил йәмғиәте, Раббы Мусаға левиҙәр хаҡында нимә бойорһа, шуларҙың барыһын да теүәл үтәне. 21Левиҙәр таҙарынды, кейем-һалымын йыуҙы. Һарун уларҙы алып килеп, Раббы хозурында һелкетмә ҡорбан булараҡ бағышланы, уларҙы таҙарындырыу өсөн пакландырыу йолаһын башҡарҙы. 22Шунан һуң левиҙәр Һарун менән уның улдары күҙәтеүе аҫтында Осрашыу сатырына үҙ хеҙмәттәрен үтәргә китте. Раббы Мусаға левиҙәр хаҡында нимә бойорһа, шуларҙың барыһын да эшләнеләр.

23Раббы Мусаға былай тине:

24– Бына левиҙәр хаҡындағы ҡағиҙә: леви Осрашыу сатырында егерме биш йәштән алып хеҙмәт итергә тейеш+. 25Илле йәше тулғас, леви хеҙмәтте туҡтата. 26Унан һуң туғандарына Осрашыу сатыры хеҙмәтендә ярҙам итһәләр була, әммә үҙҙәре эшләмәһендәр. Левиҙәрҙең хеҙмәт итеүенә ҡағылышлы ҡағиҙәләр ошо булыр.

9

Ҡотҡарылыу байрамы тураһында өҫтәлмә ҡағиҙәләр

9^1Исраилдар Мысыр еренән сыҡҡандан һуң, икенсе йылдың беренсе айында Синай сүлендә Раббы Мусаға былай тине:

2– Билдәләнгән ваҡытта исраилдар Ҡотҡарылыу байрамын үткәрһен+. 3Ошо айҙың ун дүртенсе көнөндә эңер төшкәс уҙғарығыҙ уны, бөтә ҡағиҙәләр, йолалар буйынса байрам итегеҙ.

4Муса исраилдарға Ҡотҡарылыу байрамы үткәрергә ҡушты. 5Беренсе айҙың ун дүртенсе көнөндә, эңер төшкәс, Синай сүлендә Ҡотҡарылыу байрамын билдәләнеләр. Исраилдар бөтәһен дә Раббы Мусаға ҡушҡанса башҡарҙы.

6Мәйеткә ҡағылыуҙан нәжесләнеп, Ҡотҡарылыу байрамын ул көндө үткәрә алмаған кешеләр ҙә бар ине, улар, шул көндө үк Муса менән Һарунға килеп,+
7былай тине:

– Мәйеткә ҡағылып нәжесләндек, тик ниңә беҙҙе бар исраилдар менән бергә үҙ ваҡытында Раббыға саҙаҡа биреүҙән мәхрүм итергә инде? 8Муса уларға:

– Ошонда тороп тороғоҙ, һеҙҙең турала Раббы ни бойорор икән, тыңлайым әле, – тине.

9Раббы Мусаға былай тине:

10– Исраилдарға әйт: әгәр берәйегеҙ йә нәҫелегеҙҙән берәйһе мәйеткә ҡағылыуҙан нәжесләнһә йәки алыҫ юлда булһа, ул да Раббының Ҡотҡарылыу байрамын үткәрә ала. 11Ундайҙар Ҡотҡарылыу байрамын икенсе айҙың ун дүртенсе көнөндә эңер төшкәс билдәләһен. Ҡотҡарылыу байрамы ҡорбаны булған тәкә бәрәсте сөсө икмәк һәм әскелтем үләндәр менән ашаһын+. 12Таңға тиклем ҡорбан итенән бер нәмә лә ҡалмаһын, ҡорбан бәрәсенең һөйәктәре һындырылмаһын. Байрамды Ҡотҡарылыу байрамы тураһындағы бөтә ҡағиҙәләр буйынса үткәрһендәр+. 13Ә инде пак булған, алыҫ юлда булмаған кеше Ҡотҡарылыу байрамын үткәрмәһә, халҡы араһынан ҡыуылһын, сөнки ул тейешле ваҡытта Раббыға саҙаҡа бирмәне, ул кеше гонаһының язаһын аласаҡ.

14Әгәр арағыҙҙа йәшәгән килмешәк Раббының Ҡотҡарылыу байрамын билдәләргә теләһә, Ҡотҡарылыу байрамының ҡағиҙәләре һәм йолаларына ярашлы үткәрһен. Килмешәктәргә лә, ерле халыҡҡа ла ҡағиҙә бер үк булһын+.

Изге сатыр өҫтөндәге болот

15Изге сатыр ҡоролған көндө уны – Килешеү сатырын – болот ҡапланы, өҫтөндә кистән таңғаса гүйә ут янып торғандай булды+. 16Һәр саҡ шулай булды: көндөҙ болот сорнаны, ә төндә гүйә ут янды. 17Болот сатыр өҫтөнән күтәрелһә, исраилдар юлға сыҡты; болот туҡтаған урында туплам ҡорҙолар+. 18Исраилдар Раббы әмере менән юлға сығыр, Раббы әмере буйынса туҡталыр булды. Сатыр өҫтөндә болот торған саҡта улар урынынан ҡуҙғалманы. 19Болот сатыр өҫтөндә бик оҙаҡ торһа, исраилдар, Раббының күрһәтмәһен үтәп, юлға сығырға ашыҡманы. 20Ҡайһы саҡта болот сатыр өҫтөндә бик аҙ ғына тора торғайны: улар Раббы әмере буйынса туҡтай һәм Раббы күрһәтмәһе менән ҡуҙғала ине. 21Ҡайһы саҡта болот кистән иртәнгә тиклем генә тороп, иртәнсәк күтәрелә, шул саҡта улар ҙа урынынан ҡуҙғала. Ҡайһы берҙә болот көн һәм төн тора ла ҡалҡа, шунан улар ҙа юлға сыға. 22Болот сатыр өҫтөндә ике көн, бер ай йәки бер йыл торһа, исраилдар ҙа шунса ваҡыт урындарында ҡала, ҡуҙғалмай. Болот күтәрелһә генә ҡуҙғалалар ине. 23Раббы әмере буйынса туҡтайҙар, Раббы әмере менән юлға сығалар: улар Раббының Муса аша еткергән бойороғон теүәл үтәне.

10

Көмөш борғолар

10^1Раббы Мусаға былай тине:

2– Үҙеңә көмөштән сүкеп ике борғо яһап ал, улар һиңә йәмғиәтте йыйып, тупламдан алып сығыр өсөн кәрәк булыр. 3Ике борғо ла ҡысҡыртһа, бөтә йәмғиәт һинең эргәңә, Осрашыу сатыры ауыҙына йыйылыр+. 4Бер генә борғо ҡысҡыртһа, эргәңә башлыҡтар, Исраил нәҫелдәре етәкселәре йыйылыр. 5Борғо ҡуҙғалырға ауаз һалһа, көнсығышта туплам булып урынлашҡан ырыуҙар юлға сығыр+. 6Борғонан ҡуҙғалыу ауазы икенсе тапҡыр яңғыраһа, көньяҡта туплам булып урынлашҡан ырыуҙар юлға сығыр. Борғо юлға ҡуҙғалыу тураһында хәбәр итә+. 7Йыйын йыйырға кәрәккәндә лә борғо ҡысҡыртығыҙ, әммә ул ауаз хәүефле булмаһын. 8Борғоларҙы Һарун нәҫеленән булған ҡаһиндар ҡысҡыртһын: был һеҙҙең өсөн быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә булһын+.

9Дошман, ерегеҙгә килеп, һеҙгә һөжүм итһә, борғоларығыҙҙы хәүеф барлығын белгертеп ҡысҡыртығыҙ. Аллағыҙ Раббы һеҙҙе иҫенә төшөрөр, дошмандарығыҙҙан ҡотҡарыр+. 10Күңел асҡан көндәрегеҙҙә һәм байрамдарығыҙҙа, яңы ай тыуған көндәрҙә, тотош яндырыу һәм татыулыҡ ҡорбандары килтергәндә борғо ҡысҡыртығыҙ – был Аллағыҙға үҙегеҙҙе иҫкә төшөрөү булыр. Мин – Раббы, һеҙҙең Аллағыҙ+.

Исраилдарҙың Синайҙан китеүе

11Икенсе йылдың икенсе айының егерменсе көнөндә болот Килешеү сатырынан өҫкә күтәрелде. 12Исраилдар Синай сүленән ҡуҙғалып китте һәм, бер урындан икенсе урынға күсә-күсә, юлдарын дауам итте. Болот Паран сүленә етеп туҡтаны+. 13Раббының Муса аша биргән бойороғо буйынса тәүге тапҡыр юлға сығыуҙары ине.

14Иң тәүҙә үҙ байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Йәһүҙә ғәскәре ҡуҙғалды. Уның башында Ғамминадав улы Нахшон ине+. 15Исасхар ырыуының ғәскәре башында – Суғар улы Неҫанил, 16Зевулун ырыуы ғәскәре башында Хелон улы Әлиав ине.

17Изге сатыр йыйып алынды, уны йөрөтөүсе Гершон улдары менән Мерари улдары, сатырҙы күтәреп, юлға ҡуҙғалды+. 18Шунан үҙ байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Рәүвән ғәскәре ҡуҙғалды. Ғәскәр башында Шедеур улы Әлисур ине+. 19Шимғон ырыуы ғәскәре башында Суришаддай улы Шелумиил ине. 20Ғад ырыуы ғәскәре башында Деғуил улы Әлъясаф ине. 21Шунан изге әйберҙәрҙе йөрөтөүсе Ҡыһаҫ улдары ҡуҙғалды. Улар яңы урынға килеп еткәндә, Изге сатыр ҡороп ҡуйылған булырға тейеш ине+.

22Артабан үҙ байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Әфраим ғәскәре ҡуҙғалды. Ғәскәрҙең башында Ғаммиһуд улы Әлишамағ ине+. 23Менашше ырыуы ғәскәренең башында Педаһсур улы Гамлиил ине. 24Бинйәмин ырыуы ғәскәре башында Ғидғони улы Авидан ине.

25Иң һуңынан үҙ байрағы аҫтында төркөм-төркөм булып Дан ғәскәре юлға сыҡты. Уларҙың ғәскәре башында Ғаммишаддай улы Ахиғәзер тора ине+. 26Ашер ырыуы ғәскәре башында – Ғохран улы Пағиил, 27Нафтали ырыуы ғәскәре башында Ғенан улы Ахирағ ине. 28Төркөмдәргә бүленгән исраилдарҙың юлға сығыу тәртибе ошолай ине.

29Муса Мидйәндән ҡайныһы Реғуилдың улы Ховавҡа:

– Беҙ Раббы «һеҙгә бирәм» тип вәғәҙә иткән ергә китеп барабыҙ, – тине. – Әйҙә беҙҙең менән, беҙ һиңә ҡарата яҡшы булырбыҙ, сөнки Раббы исраилдарға күп яҡшылыҡтар вәғәҙә итте+.

30Ләкин Ховав:

– Мин үҙ еремә, халҡыма ҡайтам, – тип баш тартты.

31Муса иһә былай тине:

– Беҙҙе ҡалдырмаһаң ине, сөнки һин сүллектә ҡайҙа туҡтарға һәм туплам ҡорорға беләһең, беҙгә күҙ-ҡолаҡ булыр инең. 32Әгәр беҙҙең менән барһаң, Раббы беҙгә ҡылған игелекте һинең менән уртаҡлашырбыҙ+.

33Исраилдар Раббы тауынан ҡуҙғалып, өс көнлөк юлға сыҡты. Өс көнөндә лә Раббының Килешеү һандығы уларға туҡталыр урын күрһәтер өсөн алдарынан барҙы. 34Туҡталған урындарынан ҡуҙғалған ваҡытта Раббының болото көндөҙҙәрен уларҙың өҫтөндә булды+.

35Һандыҡ юлға ҡуҙғалған һайын Муса былай тиер булды:

– Эй Раббым, ҡалҡ!
Дошмандарың тырым-тырағай таралһын,
Һине күрә алмағандар алдыңдан ҡасып бөтһөн!+

36Һандыҡ туҡталғанда иһә:

– Эй Раббым, ҡайт!

Исраилдың

Меңдәрсә үә меңдәрсә

Халҡы эргәһенә ҡайт! – тиер ине.

11

Исраилдарҙың зарланыуы

11^1Халыҡ тормош ауырлығына зарлана башланы. Быны ишетеп, Раббының асыуы тоҡанды. Раббы ярһыуынан улар араһында ут ҡабынып, туплам сите яна башланы+. 2Шунан халыҡ ярҙам һорап Мусаға ялынырға тотондо. Муса, доға ҡылып, Раббыға ялбарғас, ут һүнде+. 3Был урынға Тавғыра[*] тип исем бирҙеләр, сөнки бында улар араһында Раббы уты тоҡанғайны.

4Исраилдар араһындағы төрлө милләт кешеләре аш төрләндереүҙе талап итә башланы, улар артынан Исраил халҡы ла һыҡтарға тотондо:

– Әле ит ашаһаң икән! – тинеләр. –+
5Мысырҙа бушлай ашаған балыҡ, ҡыяр, ҡауын, һуған-һарымһаҡ иҫкә төшә. 6Хәҙер иһә интегәбеҙ, бер нәмә юҡ, алдыбыҙҙа тик майҙә генә+.

7Майҙә иһә кориандр орлоғона оҡшаған, күрер күҙгә ағас сайыры кеүек һарғылт төҫтә ине. 8Халыҡ, тегендә-бында йөрөп, уны йыя, ҡул тирмәнендә тарта йәки килелә төйә лә ҡаҙанда бешерә, йә көлсә яһай. Уның тәме зәйтүн майында бешерелгән көлсәнекенә тартым ине+. 9Төндә тупламға ысыҡ төшкәндә майҙә лә яуа ине.

10Халыҡтың үҙ ғаиләләрендә, үҙ сатырҙары ауыҙы алдында илап зарланғанын Муса ишеткәйне. Раббының асыуы ялҡынланды, Муса ла борсолоуға төштө. 11Муса Раббыға былай тине:

– Мин ҡолоңдо ниңә ыҙалатаһың? Ниңә Һин мине хуш күрмәйһең, ниңә был халыҡтың бөтә ауырлығын минең иңемә һалаһың? 12Был халыҡты ҡарынымда мин йөрөткәнме лә мин тыуҙырғанмы? Бағыусы сабый баланы йөрөткәндәй ҡулыма алып, уны Һин ата-бабаларыбыҙға ант менән вәғәҙә иткән ергә илтергә ниңә ҡушаһың миңә? 13Бөтөн халыҡҡа ҡайҙан алып ит ашатайым? Улар алдыма килеп илай-илай: «Беҙгә ит ашат!» – тип һорай. 14Был халыҡты яңғыҙым йөрөтә алмайым, был минең өсөн бик тә ауыр+. 15Әгәр артабан да минең менән ошолай эшләргә теләһәң, шәфҡәт ҡылсы, ниндәй бәләгә тарығанымды күргәнсе, мине үлтереүең яҡшыраҡ булмаҫмы+?

Мусаның етмеш аҡһаҡалды һайлауы

16Раббы Мусаға былай тине:

– Миңә Исраил аҡһаҡалдарынан үҙең халыҡ араһында етәксе һәм түрә булараҡ белгән етмеш ир-уҙаманды Миңә йый ҙа Осрашыу сатырына алып кил, улар һинең яныңда торһон+. 17Мин төшөрмөн, шунда һинең менән һөйләшермен, һиңә иңдерелгән Рухтың бер өлөшөн алып, шул ирҙәргә һалырмын. Халыҡ килтергән хәсрәтте һинең менән улар уртаҡлашыр, инде уны яңғыҙыңа күтәрергә тура килмәҫ+. 18Халыҡҡа былай тип әйт: «Иртәгәһе көнгә үҙегеҙҙе изгеләндерегеҙ, шунан ит ейерһегеҙ, – тиң. – Раббыға: „Әле ит ашаһаң икән! Беҙгә Мысырҙа яҡшыраҡ ине лә баһа“, – тип илаулағайнығыҙ, бына Раббы хәҙер һеҙгә ит бирә, ит ашарһығыҙ+. 19Бер көн түгел, ике көн түгел, биш тә, ун да, егерме көн дә түгел, 20ә тотош ай буйы ашарһығыҙ. Һеҙ үҙ арағыҙҙағы Раббыны кире ҡаҡтығыҙ, Уның алдында: „Мысырҙан ниңә киттек икән?“ – тип илауланығыҙ, шуның өсөн алҡымығыҙҙан артылғансы, бүккәнсе ашарһығыҙ».

21Муса былай тине:

– Минең эргәмдә алты йөҙ мең йәйәүле яугир, ә Һин: «Мин уларға ит бирәм, ай буйы ашарҙар», – тиһең+. 22Ул тиклем халыҡҡа бөтә һарыҡ, үгеҙҙәрҙе салһаң, етерме? Диңгеҙҙәге барлыҡ балыҡ уларҙы туйҙырырға етерме?

23Раббы Мусаға былай тине:

– Раббының ҡулынан килмәҫ тип уйлайһыңмы әллә? Минең һүҙем тормошҡа ашырмы-юҡмы – хәҙер күрерһең+.

24Муса сыҡты ла Раббының һүҙен халыҡҡа еткерҙе, аҡһаҡалдарҙан етмеш ирҙе йыйып, Изге сатыр эргәһендә торорға ҡушты. 25Раббы, болот эсендә килеп, Муса менән һөйләште, ундағы Рухтан бер өлөштө алып, етмеш аҡһаҡалға өләште. Рухтан илһамланып, улар пәйғәмбәрлек итә башланы, ләкин аҙаҡ туҡтаны.

26Ирҙәрҙән икәү тупламда ҡалғайны – береһенең исеме Әлдад, икенсеһенеке Медад ине. Аҡһаҡалдар исемлегенә индерелгән булһалар ҙа, Изге сатыр янына сыҡмағайнылар, әммә уларға ла Рух иңде. Улар тупламда пәйғәмбәрлек итте. 27Бер ир бала йүгереп килде лә Мусаға, тупламда Әлдад менән Медад пәйғәмбәрлек итә, тип һөйләне. 28Быға яуап итеп, Нун улы Йушағ, Мусаның хеҙмәткәре, һайланмыш ирҙәрҙең береһе:

– Эй хакимым Муса! Тый һин уларҙы! – тине.

29– Һин мине шулай яҡлашмаҡсы булаһыңмы әллә? – тип һораны унан Муса. – Раббының бөтә халҡы пәйғәмбәр булһын да Раббы уларға Үҙенең Рухын иңдерһен ине лә бит! 30Шунан Муса Исраил аҡһаҡалдары менән тупламға әйләнеп ҡайтты.

Раббының бүҙәнәләр ебәреүе

31Раббы ел күтәрҙе, һәм ул ел диңгеҙ яғынан бүҙәнәләр осортоп алып килде. Бүҙәнәләр туплам тирәләй бер яҡта – бер көнлөк юлға, икенсе яҡта тағы бер көнлөк юлға етерлек булып, ике терһәк самаһы ҡалынлыҡта өйөлөп ятты+. 32Халыҡ бер көн буйы, бер төн буйы, иртәгәһенә тағы көнө буйы бүҙәнә йыйҙы. Иң әҙ тигәндә лә һәр береһе ун хомер[*] бүҙәнә йыйҙы. Уларҙы туплам тирәләй бөтә ергә йәйеп һалып ҡуйҙылар. 33Итте әле сәйнәп йотоп та өлгөрмәгәндәр ине, ә Раббы, асыуы ялҡынланып, халыҡҡа ҡаты үләт ебәрҙе. 34Был урынды Ҡивроҫ-Һаттауа[*] тип атанылар, сөнки нәфселәрен тыя алмаған халыҡты шунда ерләнеләр. 35Ҡивроҫ-Һаттауанан халыҡ Хасироҫҡа юлланды һәм шунда барып туҡтаны+.

12

Мирйәм менән Һарундың битәре

12^1Мирйәм менән Һарун Мусаны Куштан[*] ҡатын алған өсөн битәрләне. Муса тыумышы Куштан булған ҡатынға өйләнгәйне. 2«Раббы бер Муса аша ғына һөйләшәме ни? Беҙҙең аша ла һөйләшмәнеме ни Раббы?» – тине улар. Раббы быны ишетте. 3Муса иһә ифрат тыйнаҡ, ер йөҙөндәге барлыҡ кешеләр араһында иң тыйнағы ине.

4Раббы көтмәгәндә Мусаға һәм Һарун менән Мирйәмгә:

– Өсөгөҙ ҙә Осрашыу сатыры янына барығыҙ, – тип бойорҙо. Өсөһө лә китте. 5Раббы болот бағанаһында төштө лә, сатыр алдында туҡтап, Һарун менән Мирйәмде саҡырып алды. Былар икеһе лә килеп баҫты.

6– Инде һүҙемде тыңлағыҙ! – тине Раббы. –

Арағыҙҙа Раббы пәйғәмбәре булһа,

Мин уға күренмештә асылам,

Уның менән төшөндә һөйләшәм+.

7Ҡолом Муса менән улай түгел.

Минең йортомда ул иң тоғроһо+.

8Уның менән йомаҡ аша түгел,

Йөҙмә-йөҙ, асыҡ һөйләшәм.

Ул Раббының рәүешен күрә.

Шулай булғас, нисек ҡурҡмайынса

Ҡолом Мусаны битәрләйһегеҙ+?

9Раббы уларға ҡарата асыуы ялҡынланып китеп барҙы. 10Болот сатыр өҫтөнән күтәрелгәс, Мирйәмде, ҡар кеүек булып, махау ауырыуы ҡаплап алғайны. Һарун Мирйәмгә боролғайны, уның махаулы икәнен күрҙе+. 11Мусаға ул былай тип ялбарҙы:

– Хакимым минең! Беҙҙе алйотлоғобоҙ арҡаһында ҡылған гонаһыбыҙ өсөн язалама! 12Әсә ҡарынынан ярты тәне сереп, үле тыуған бала шикелле итмә Мирйәмде, зинһар!

13Шунан Муса Раббыға:

– Эй Аллам, ялбарам һиңә, уны һауыҡтыр! – тип ялбарҙы.

14Раббы Мусаға:

– Әгәр атаһы уның йөҙөнә төкөрһә, ул ете көн хурлыҡта йөрөргә тейеш булыр ине түгелме? – тип яуап ҡайтарҙы. – Шулай булғас, уны ете көнгә тупламдан ҡыуығыҙ, шунан ҡайтыр+.

15Мирйәм ете көн буйы тупламдан ситтә булды. Ул әйләнеп ҡайтҡанға тиклем, халыҡ юлға сыҡманы.

13

Ҡәнғәнгә күҙәтселәр ебәреү

13^1•Ошонан һуң халыҡ, Хасироҫтан китеп, Паран сүлендә туҡтаны+. 2Раббы Мусаға былай тине:

3– Исраилдарға Мин бирәһе Ҡәнғән ерен ҡарап ҡайтырға кешеләреңде ебәр: һәр ырыуҙан берәр кешене, башлыҡтарҙы, ебәр+.

4Раббы бойороғо буйынса Муса уларҙы Паран сүленән юлға оҙатты. Улар барыһы ла исраилдарҙың етәкселәре ине+. 5Бына уларҙың исемдәре:

Рәүвән ырыуынан Заккур улы Шаммуағ, 6Шимғон ырыуынан Хори улы Шафат, 7Йәһүҙә ырыуынан Йефунне улы Калев,+
8Исасхар ырыуынан Йософ улы Йигал, 9Әфраим ырыуынан Нун улы Һошеяғ, 10Бинйәмин ырыуынан Рафу улы Палти, 11Зевулун ырыуынан Соди улы Гаддиил, 12Йософ улы Менашше ырыуынан Суси улы Гадди, 13Дан ырыуынан Гемалли улы Ғаммиил, 14Ашер ырыуынан Михаил улы Сеҫур, 15Нафтали ырыуынан Уофси улы Нахби, 16Ғад ырыуынан Махи улы Геуил.

17Муса ер ҡарарға ебәргән ирҙәрҙең исемдәре бына шулар ине. Нун улы Һошеяғҡа Муса Йушағ[*] тигән исем ҡушты+.

18Ҡәнғән ерен ҡарарға ебәргәндә Муса уларға былай тине:

– Негев аша ул таулы илгә барығыҙ. 19Ниндәй ер икәнен, ниндәй халыҡ йәшәгәнен, көслөмө ул халыҡ, көсһөҙмө, күпме, әҙме – һәммәһен ҡарағыҙ. 20Йәшәгән ерҙәре уңайлымы, түгелме? Ҡалалары ниндәй? Халҡы ауылдарҙа йәшәйме, нығытмалы ҡалаларҙамы? 21Ерҙәре ниндәй – уңдырышлымы, түгелме? Урманы бармы, юҡмы? Ҡыйыу булығыҙ, ундағы емештәрҙе алып ҡайтығыҙ.

Йөҙөм бешә башлаған мәл ине.

22Тәүҙә улар Цин сүленән алып Лево-Хамаҫ янындағы Реховҡа тиклемге ерҙәрҙе ҡарап сыҡты, 23унан Негевты үтеп Ғанаҡ тоҡомдары Ахиман, Шешай һәм Талмай йәшәгән Хевронға барып еттеләр. (Хеврон Мысыр ҡалаһы Соғандан ете йыл алда төҙөлгәйне.)+
24Шунан Әшкол үҙәненә сыҡтылар, унда бер тәлгәшле йөҙөм ботағы ҡырҡып алдылар, уны ике кеше таяҡҡа аҫып йөрөттө. Анар емештәре һәм инжир ҙә алдылар+. 25Был ерҙе Әшкол[*] үҙәне тип атанылар, сөнки бында исраилдар йөҙөм тәлгәше ҡырҡып алды. 26Ерҙәрҙе ҡарап сыҡҡас, ҡырҡ көндән ҡайтып килделәр.

27Паран сүлендәге Ҡадешҡа, Муса, Һарун һәм бөтә Исраил йәмғиәте янына, әйләнеп ҡайтҡас, күргәндәрен һөйләп бирҙеләр, емештәрен күрһәттеләр.

28– Беҙ һин ебәргән ерҙәрҙә йөрөнөк, – тине улар Мусаға, – унда ысынлап та һөт менән бал ағып ята, бына уның емештәре. 29Әммә унда йәшәгән халыҡ көслө, ҡалалары ла ҙур, бик нығытылған. Ғанаҡ тоҡомдарын да күрҙек. 30Негевтың көньяғында ғәмәлектәр, таулыҡта хиттиҙәр, хиууиҙәр, йевусиҙәр, әмөриҙәр, диңгеҙ эргәһендә һәм Иордан буйында ҡәнғәниҙәр йәшәй+.

31Калев Мусаны уратып алған халыҡты тынысландырырға теләп:

– Әйҙәгеҙ, барып һөжүм итәйек тә ул ерҙе яулап алайыҡ, көсөбөҙ етерлек, – тине+.

32Тик уның менән бергә барғандар:

– Беҙ ул халыҡҡа ҡаршы бара алмайбыҙ, сөнки ул беҙҙән көслөрәк, – тип ҡаршы төштө+.

33Улар үҙҙәре ҡарап ҡайтҡан ер тураһында Исраил халҡы араһында насар хәбәр тарата башланы:

– Беҙ ҡарап үткән ерҙәр үҙендә йәшәүселәрҙе йота икән. Унда беҙ осратҡан кешеләр әзмәүер кеүек+. 34Бәһлеүәндәр затынан булған Ғанаҡ тоҡомдарын да күрҙек, улар эргәһендә беҙ сиңерткәләй генә инек. Уларға ла беҙ шулай булып күрендек+.

14

Исраилдарҙың фетнәһе

14^1•Бөтөн йәмғиәт тауыш ҡуптарҙы һәм халыҡ төнө буйы илап сыҡты. 2Исраилдар Муса менән Һарунға зарланды; бөтә йәмғиәт уларға:

– Мысыр ерендә һәләк булһаҡ йә ошо сүллектә генә үлеп ҡалһаҡсы!+
3Ни өсөн Раббы беҙҙе ул ергә алып бара һуң, беҙ ҡылыстан ҡыйылһын тиме икән? Ҡатындарыбыҙ, балаларыбыҙ дошманға табыш булыр инде. Мысырға әйләнеп ҡайтыу яҡшыраҡ булмаҫмы икән?

4Шунан бер-береһенә:

– Үҙебеҙгә етәксе ҡуяйыҡ та Мысырға кире ҡайтайыҡ, – тип әйтә башланылар+.

5Муса менән Һарун йыйылған барлыҡ Исраил йәмғиәте алдында йөҙтүбән ергә ҡапланды+. 6Ерҙе ҡарап ҡайтҡандарҙан Нун улы Йушағ менән Йефунне улы Калев, өҫтөндәге кейемдәрен йыртҡыслай-йыртҡыслай,+
7Исраил халҡы йәмғиәтенә былай тине:

– Беҙ ҡарап сыҡҡан ерҙәр ифрат яҡшы. 8Әгәр Раббы беҙгә ҡарата миһырбанлы булһа, беҙҙе унда индерер, һөт һәм бал ағып ятҡан ул ерҙәрҙе беҙгә бирер. 9Фәҡәт Раббыға ҡаршы баш күтәрмәгеҙ. Ул ерҙәрҙең халҡынан ҡурҡмағыҙ. Беҙ уларҙы икмәк кеүек ашап бөтөрәсәкбеҙ. Яҡлаусылары уларҙы ташлап китте, ә беҙҙең менән – Раббы. Уларҙан ҡурҡмағыҙ!+

10Бөтә йәмғиәт уларҙы таш менән бәргесләп үлтереүҙе талап итеп ярһыны. Әммә шул саҡ Раббының шөһрәте Осрашыу сатырында бөтә исраилдарға күренде+. 11Раббы Мусаға былай тине:

– Был халыҡ тағы күпме Минең йәнемде талар? Араларында күрһәткән мөғжизәләргә шаһит була тороп та, ҡасанға тиклем ул Миңә ышанмаҫ? 12Үләт ебәрермен Мин быларға, ҡырып һалырмын, ә һинән быларға ҡарағанда күберәк тә, көслөрәк тә халыҡ хасил итермен+.

13Ләкин Муса Раббыға былай тине:

– Был хаҡта мысырҙар ишетер бит. Ә Һин был халыҡты күпме көс һалып уларҙың араһынан алып сыҡтың. 14Улар был хаҡта Ҡәнғән ерендә йәшәгән халыҡҡа һөйләр. Йә Раббы, һинең был халыҡ араһында булыуыңды ла, Үҙең менән күрештереүеңде лә, ошо халыҡ өҫтөндә Һинең болотоң торғанын да, көндөҙ болот бағанаһы, ә төндә ут бағанаһы булып алдарынан барғаныңды ла ишетеп беләләр+. 15Әгәр Һин был халыҡты бер кешеһен дә ҡалдырмай юҡ итеп бөтһәң, ул сағында Һинең хаҡта ишеткән ҡәүемдәр әйтер: 16«Раббы Үҙе ант менән вәғәҙә иткән еренә был халыҡты индерә алманы, шуға күрә уны сүллектә ҡырҙы», – тиер+.

17Инде бөйөк Хакимым көсөн күрһәтһен ине!+
18Һин Үҙең бит: «Раббы сикһеҙ түҙемле, оло мөхәббәтле, ғәйептәрҙе һәм енәйәттәрҙе ғәфү итеүсе, әммә язаһыҙ ҡалдырмаусы, ә аталарының ғәйебе өсөн балаларын өсөнсө-дүртенсе быуынға тиклем язалаусы», – тип әйткәйнең. 19Мысырҙан ошонда еткәнсе был халыҡты нисек ғәфү итә килһәң, хәҙер ҙә Үҙеңдең бөйөк мөхәббәтең хаҡына уларҙың гонаһын ярлыҡа!

20•Раббы Мусаға былай тине:

– Һинең үтенесең арҡаһында уларҙы ғәфү итәм. 21Әммә барлығым һәм Раббының бөтә донъяны тултырасаҡ шөһрәте менән ант итәм:+
22шөһрәтемде, Минең Мысырҙа һәм сүллектә ҡылған мөғжизәләремде күреп тә, Мине ун тапҡыр һынаған, әйткәнемде тыңламаған әҙәмдәрҙең береһе лә 23Мин аталарына ант итеп вәғәҙә биргән ерҙе күрмәҫ+. 24Ҡолом Калевты иһә, унда башҡа рух булғаны һәм дә бөтә булмышы менән Миңә эйәргәне өсөн, үҙе ҡарап ҡайтҡан ерҙәргә индерермен, ул ерҙәргә уның тоҡомо хужа булыр+. 25Ғәмәлектәр менән ҡәнғәниҙәр үҙәндә йәшәй. Шуға күрә иртәгә боролоғоҙ ҙа Ҡамышлы диңгеҙ юлынан сүллеккә китегеҙ.

26Раббы Муса менән Һарунға былай тине:

27– Ҡасанға тиклем был яуыздар йәмғиәте Миңә зарланыр? Мин бит Исраил халҡының нисек һуҡранғанын ишетәм. 28Һин уларға әйт: «Барлығым менән ант итәм, һеҙ Минән көткән яуызлыҡтарҙы эшләрмен, – тип белдерә Раббы. – 29Кәүҙәләрегеҙ ошо сүллектә ятып ҡалыр, егерме йәштән алып иҫәпкә ингән өлкәндәрҙең бөтөнөһө Миңә һуҡранған өсөн ошонда ҡалыр+. 30Мин ҡулымды күтәреп һеҙҙе йәшәтергә ант иткән ергә Йефунне улы Калев менән Нун улы Йушағтан башҡа бер кемде лә индермәм+. 31Ә бына „дошмандарға табыш булыр инде“ тигән балаларығыҙҙы Мин унда индерермен, һеҙ баш тартҡан ерҙәрҙе улар белер. 32Ә һеҙгә килгәндә инде, кәүҙәләрегеҙ ошо сүллектә ятып ҡалыр. 33Балаларығыҙ ҡырҡ йыл буйы сүллек гиҙер, Миңә хыянат иткәнегеҙ өсөн һеҙ үлеп бөткәнсе ғазапланыр+. 34Ул ерҙе ҡырҡ көн ҡарап йөрөнөгөҙ, бер көнгә бер йыл хисабынан гонаһтарығыҙ өсөн ҡырҡ йыл яза күрерһегеҙ. Минең һеҙҙән баш тартыуымдың ни икәнен шунда аңларһығыҙ+. 35Мин – Раббы, һәм Миңә ҡаршы фетнә күтәргән был яуыз йәмғиәткә нәҡ әйткәнемсә эшләрмен: ошо сүллектә улар бөтәһе лә һәләк буласаҡ һәм үлеп бөтәсәк».

36Муса ер ҡарарға тип ебәргән, ҡайтып, бөтә йәмғиәтте насар хәбәрҙәре менән уға ҡаршы ҡотортҡан, 37күргән ерҙәре хаҡында яман һүҙ таратҡан бөтә кешеләр үлде, Раббы ебәргән үләттән ҡырылып бөттө. 38Ер ҡарарға барыусылар араһынан фәҡәт Нун улы Йушағ менән Йефунне улы Калев ҡына тере ҡалды+.

39•Муса бөтә исраилдарға ошо һүҙҙәрҙе еткергәс, халыҡ бик ҡаты ҡайғыға ҡалды. 40Иртәгәһенә таң менән тороп, таулы ил яғына киттеләр. Үҙҙәре:

– Беҙ Раббы әйткән ул ергә барабыҙ. Беҙ гонаһ ҡылдыҡ, – тип һөйләнделәр.

41Муса уларға:

– Ниңә Раббы бойороғона ҡаршы сығаһығыҙ? Барыбер уңышҡа ирешә алмаясаҡһығыҙ. 42Йөрөмәгеҙ, Раббы һеҙҙең менән түгел, шуға күрә дошмандарығыҙҙан еңеләсәкһегеҙ. 43Унда ғәмәлектәр менән ҡәнғәниҙәр һеҙгә ҡаршы тора, һеҙҙе улар ҡылыстан үткәрер, сөнки һеҙ Раббынан тайшандығыҙ, арағыҙҙа Раббы булмаясаҡ, – тип тә ҡараны+.

44Ләкин улар барыбер таулы илгә барырға баҙнат итте. Ә Раббының Килешеү һандығы ла, Муса ла тупламда ҡалды. 45Таулыҡта йәшәгән ғәмәлектәр менән ҡәнғәниҙәр уларға ҡаршы төшөп тар-мар итте һәм арттарынан Хормаға тиклем баҫтырып барҙы+.

15

Ҡорбандар тураһында ҡағиҙәләр

15^1Раббы Мусаға былай тине:

2– Исраилдарға шуны еткер: Мин һеҙгә төйәкләнер өсөн биргән ергә барып йәшәй башлағас, 3эре йәки ваҡ малдан ут ҡорбаны – тотош яндырыу ҡорбаны, әйткән нәҙерҙе үтәү өсөн, йәки үҙ ихтыярығыҙ менән, йәки байрам уңайынан килтерелә торған ҡорбанды алып килегеҙ. Был ҡорбандарҙың хуш еҫе Раббыға күркәм булыр+. 4Раббы өсөн был ҡорбан мотлаҡ икмәк саҙаҡаһы менән бергә килтерелһен. Был саҙаҡа бер эфа иң яҡшы бойҙай ононоң ундан бер өлөшөнә һалып болғатылған бер һин зәйтүн майының дүрттән бер өлөшөнән ғибәрәт. 5Тотош яндырыу һәм башҡа ҡорбан итеп килтерелгән һәр һарыҡ бәрәсе менән бергә, түкмә ҡорбан булараҡ, һиндың дүрттән бер өлөшө күләмендә шарап алығыҙ.

6Ә һарыҡ тәкәһен ҡорбан иткәндә, уға өҫтәп, бер һин зәйтүн майының өстән бер өлөшөн һалып болғатҡан бер эфа иң яҡшы бойҙай ононоң ундан ике өлөшөн икмәк саҙаҡаһы итеп килтерегеҙ. 7Түкмә ҡорбан булараҡ, һиндың өстән бер өлөшө күләмендә шарап килтерегеҙ. Быларҙы Раббыға күркәм хуш еҫ булһын өсөн тәҡдим итегеҙ.

8Нәҙерҙе үтәргә йәки татыулыҡ ҡорбанына Раббы өсөн тотош яндырыу йәки башҡа ҡорбан итеп үгеҙ әҙерләһәң,+
9үгеҙ менән бергә, ярты һин зәйтүн майы һалып болғатылған бер эфа иң яҡшы бойҙай ононоң ундан өс өлөшөн икмәк саҙаҡаһы итеп, 10түкмә ҡорбан булараҡ, ярты һин шарап килтер. Был – ут ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ+.

11Үгеҙҙе, һарыҡ тәкәһен һәм һарыҡ йә кәзә бәрәсен ҡорбан итеп килтергәндә һәр ваҡыт шулай эшлә. 12Ҡорбан килтергән һәр осраҡта ҡорбанлыҡ малының һанына ҡарап эшләгеҙ. 13Исраил халҡынан булған һәр бер кеше Раббыға күркәм хуш еҫ булараҡ ут ҡорбаны килтергәндә ошо ҡағиҙәләрҙе тотһон. 14Әгәр берәй килмешәк йәки арағыҙҙа, йә киләсәк быуындарығыҙ араһында йәшәүселәрҙән берәйһе Раббыға күркәм хуш еҫ, ут ҡорбаны килтерергә теләһә, һеҙҙең һымаҡ эшләһен. 15Һеҙҙең өсөн дә, арағыҙҙа йәшәгән килмешәктәр өсөн дә ҡағиҙә бер булһын. Был һеҙҙең өсөн быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә булһын. Һеҙ ҙә, килмешәк тә Раббы алдында тигеҙ+. 16Һеҙҙең өсөн дә, арағыҙҙа йәшәгән килмешәктәр өсөн дә ҡанун да, йолалар ҙа бер.

17Раббы Мусаға былай тине:

18– Исраилдарға еткер: Мин алып бараһы ергә аяҡ баҫҡас, 19ул ерҙең икмәген ашағанда Раббыға саҙаҡа бирегеҙ+. 20Тәүге ҡамырҙан икмәк бешергәндә көлсәне саҙаҡа итегеҙ, уны ырҙын саҙаҡаһылай итеп бирегеҙ. 21Тәүге ҡамырҙан бешерелгән икмәк саҙаҡаһын быуындан-быуынға Раббыға бирегеҙ.

Гонаһ өсөн ҡорбан

22-23Әгәр ҙә һеҙ аңғармаҫтан Раббы Мусаға биргән бойороҡтарҙың берәйһен, Раббының Муса аша һеҙгә әйткән ниндәй ҙә булһа бойороғон Ул быны һеҙгә биргән көндән башлап быуындан-быуынға үтәмәйһегеҙ икән, бына нимә эшләргә кәрәк:+
24хата йәмғиәттең белмәүе арҡаһында эшләнһә, бөтә йәмғиәт Раббыға күркәм хуш еҫ булараҡ тотош яндырыу ҡорбаны итеп тейешле булған икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан менән кәмселекһеҙ бер үгеҙ башмаҡ, гонаһ ҡорбаны булараҡ бер кәзә тәкәһе килтерһен+. 25Ҡаһин бөтә исраилдар йәмғиәтен пакландырыу йолаһын үткәрһен, һәм улар ғәфү ителер, сөнки белмәйенсә хата эшләнеләр; шул хата өсөн улар Раббыға ут ҡорбаны һәм Раббы хозурында гонаһ ҡорбаны килтерҙеләр. 26Барлыҡ Исраил йәмғиәте һәм улар араһында йәшәгән килмешәктәр ғәфү ителер, сөнки был бөтә халыҡтың хатаһы булғайны.

27Кем дә булһа берәү аңғармаҫтан гонаһ ҡылһа, бер йәшлек кәзәне гонаһ ҡорбаны итеп килтерһен+. 28Ҡаһин Раббы алдында яңылыштан хата ебәргән кеше өсөн пакландырыу йолаһы үткәрер һәм был кеше ғәфү ителер. 29Ерле исраилдар өсөн дә, араларында йәшәгән килмешәктәр өсөн дә, әгәр улар яңылыштан берәй яҙыҡ эш ҡылһа, ҡанун бер булһын+.

30Әгәр ерле халыҡ йә килмешәктәр белә тороп яҙыҡ эшкә барһа, ул Раббыны хурлай булыр: ундайҙар халҡы араһынан ҡыуылырға тейеш,+
31сөнки Раббы һүҙен һанға һуҡмаған һәм Уның бойороғон үтәмәгән ул. Ундай кеше мотлаҡ ҡыуылһын, гонаһы үҙ өҫтөндә булыр.

Шәмбе көнөнөң ҡағиҙәләрен боҙған өсөн яза

32Сүлдә саҡта исраилдар шәмбе көн утын йыйып йөрөгән берәүгә юлыҡты+. 33Шәмбе көн утын йыйып йөрөгән был әҙәмде Муса менән Һарун һәм бөтә йәмғиәт алдына тотоп килтерҙеләр. 34Уның менән ни ҡылырға икәнлеге хәл ителмәгәнлектән, һаҡ аҫтына ултырттылар+.

35Раббы Мусаға былай тине:

– Был кеше үлтерелергә тейеш. Уны тупламдан ситтә бөтә йәмғиәт таш бәреп үлтерһен+.

36Теге әҙәмде бөтә йәмғиәт тупламдан ситкә алып сыҡты ла, Раббы Мусаға ҡушҡанса, таш бәреп үлтерҙе.

Кейемдәге суҡтар тураһында

37Раббы Мусаға былай тине:

38– Исраил халҡына еткер: быуындан-быуынға кейемегеҙҙең итәк осона суҡ тағып йөрөгөҙ, һәр суҡҡа зәңгәр йөн еп ҡушылһын+. 39Шуға ҡарап, һеҙ Раббының бөтә бойороҡтарын хәтерләрһегеҙ, уларҙы үтәрһегеҙ, күңелегеҙ йә күҙегеҙ аҙғынлығына эйәреп китеп, Миңә хыянат итмәҫһегеҙ. 40Ул саҡта Минең бөтә бойороҡтарымды иҫтә тотоп, ғәмәлгә ашырасаҡһығыҙ һәм Аллағыҙ хозурында изге булырһығыҙ+. 41Аллағыҙ булыр өсөн Мин һеҙҙе Мысыр еренән алып сыҡтым. Мин Аллағыҙ Раббымын+.

16

Ҡорахтың Муса менән Һарунға ҡаршы фетнәһе

16^1•Леви улы Ҡыһаҫтан тыуған Исһарҙың улы Ҡорах һәм Рәүвән нәҫеленән Әлиав улдары Даҫан менән Авирам, Пәләҫ улы Он+
2Мусаға ҡаршы баш күтәрҙе. Уларға Исраил йәмғиәтенән ике йөҙ илле ир – йәмғиәт башлыҡтары, дәрәжәле кешеләр – ҡушылды. 3Бергәләшеп Муса менән Һарунға ҡаршы сыҡтылар ҙа:

– Һеҙ хаттин ашып киттегеҙ! Йәмғиәттең һәр бер кешеһе изге, арабыҙҙа – Раббы! Ниңә һеҙ үҙегеҙҙе Раббы халҡынан өҫтөн ҡуяһығыҙ? – тинеләр+.

4Быны ишетеп, Муса йөҙтүбән ергә ҡапланды+. 5Һуңынан Ҡорах менән уның яҡлыларға былай тине:

– Кем Уныҡы икәнлеген, кем Үҙенә яҡынайтырлыҡ изге икәнлеген иртәгә Раббы Үҙе күрһәтер. Кемде һайлап алһа, шуға Үҙенә яҡынайырға рөхсәт итер, – тине+. 6– Ә һеҙ, Ҡорах һәм дә уның яҡлылар, бына нимә эшләгеҙ: һәммәгеҙ төтәҫләгес алығыҙ, 7иртәгә шуға ҡуҙ, ҡуҙ өҫтөнә Раббы хозурында хуш еҫле матдәләр һалығыҙ. Раббы кемде һайлаһа, шул изге булыр. Етер һеҙгә, Леви улдары!+

8Муса Ҡорахҡа былай тип тә әйтте:

– Леви улдары, тыңлағыҙ әле: 9Исраил Аллаһының һеҙҙе Исраил йәмғиәтенән айырып алғаны, Раббы сатырында хеҙмәт итһен, Раббы йәмғиәте алдында уға хеҙмәттә булһын тип, һеҙҙе Үҙенә яҡынайырға рөхсәт иткәне етмәйме ни+? 10Ул һине, һинең менән бергә бөтә ағай-энеңде, Леви нәҫелен, Үҙенә яҡынайтты, ә һеҙ тағы ҡаһинлыҡ даулай башланығыҙ. 11Һин бит әле үҙең яҡлылар менән бергә Раббының Үҙенә ҡаршы сыҡтың. Һарун кем ул, уға ҡаршы һөйләнергә+?

12Муса Әлиав улдары Даҫан менән Авирамды саҡыртырға ҡушты, ләкин былар килеүҙән баш тартты:

13– Һинең беҙҙе һәләк итер өсөн һөт менән бал аҡҡан ерҙән алып сыҡҡаның аҙмы ни? Инде хәҙер өҫтөбөҙҙән хакимлыҡ итергә теләйһең!+
14Һин беҙҙе һөт һәм бал ағып ятҡан ергә килтерҙеңме, беҙгә баҫыуҙар һәм йөҙөм баҡсалары бирҙеңме? Кешеләрҙе һуҡыр тип уйлайһыңмы әллә? Бармайбыҙ һинең яныңа!

15Мусаның быға бик ныҡ асыуы килде лә Раббыға:

– Уларҙың саҙаҡаһына илтифат итмә. Мин уларҙан хатта бер ишәк тә алманым, береһенә бер яманлыҡ ҡылманым, – тине+.

16Муса Ҡорахҡа былай тине:

– Иртәгә һин үҙең һәм һине яҡлап сыҡҡан бөтә кеше Раббы ҡаршыһына баҫығыҙ, Һарун да шунда булыр. 17Һәр берегеҙ төтәҫләгесегеҙҙе алығыҙ, уға һумала-майҙар һалығыҙ. Һәр кем үҙ төтәҫләгесен Раббы ҡаршыһына килтерһен, ике йөҙ илле төтәҫләгес булһын, һин дә үҙ төтәҫләгесеңде алып кил. Һарун да үҙ төтәҫләгесе менән килер.

18Һәр кем үҙенең төтәҫләгесенә ҡуҙ, өҫтөнә хуш еҫле матдәләр һалды, шунан Осрашыу сатыры алдына килеп баҫты. Муса менән Һарун да килде. 19Ҡорах Муса менән Һарунға ҡаршы үҙе яҡлыларҙы Осрашыу сатыры ауыҙына йыйғас, бөтә йәмғиәт алдында Раббының шөһрәте пәйҙә булды.

20Раббы Муса менән Һарунға былай тине:

21– Был йәмғиәттән ситкәрәк китегеҙ, Мин уларҙы күҙ асып йомғансы һәләк итәм+.

22Тик Муса менән Һарун йөҙтүбән ергә ҡапланып:

– Эй Аллабыҙ, бөтә йән эйәләренә һулыш биргән Алла! Бер кеше гонаһ ҡылды, ә Һин бөтә йәмғиәткә асыуланаһыңмы? – тип ялбарҙы+.

23Раббы Мусаға былай тине:

24– Бөтә йәмғиәткә еткерегеҙ: Ҡорахтың, Даҫандың һәм Авирамдың сатырҙарынан ситкә китһендәр.

25Муса Даҫан менән Авирам эргәһенә йүнәлде, уның артынан Исраил аҡһаҡалдары эйәрҙе.

26Муса йәмғиәткә былай тине:

– Был инабатһыҙ әҙәмдәрҙең гонаһтарына батып, улар менән бергә һәләк булмаҫ өсөн, сатырҙарынан ситкә китегеҙ, бер әйберҙәренә лә ҡағылмағыҙ+.

27Халыҡ Ҡорах, Даҫан һәм Авирамдың сатырҙарынан ситкәрәк китте. Даҫан менән Авирам иһә ҡатындары, балалары һәм сабыйҙары менән сатырҙары алдына сығып баҫты.

28Муса былай тине:

– Хәҙер был эштәрҙе башҡарыр өсөн мине Раббы ебәргәнен, быларҙы үҙ ихтыярым менән эшләмәгәнемде белерһегеҙ. 29Әгәр улар ҡәҙимге кеше шикелле вафат булһа, тәҡдирҙәре башҡа кешеләрҙеке кеүек булһа, тимәк, мине Раббы ебәрмәгән+. 30Әгәр инде Раббы ғәҙәттән тыш ғәмәл ҡылып, ер ауыҙын асһа һәм уларҙы барлыҡ мөлкәттәре менән бергә йотһа, улар тереләй үлеләр донъяһына төшһә, был кешеләрҙең Раббынан ваз кискәнен аңларһығыҙ+.

31Мусаның ошо һүҙҙәрҙе әйтеүе булды, тегеләр аҫтында ер ярылып китте. 32Ер ауыҙын асты ла уларҙы, ғаиләләрен, Ҡорах яҡлыларҙы һәм бөтә мал-мөлкәтен йотто. 33Бөтә әйберҙәре менән улар тереләй үлеләр донъяһына төштө. Ер ауыҙын япты һәм улар халыҡ араһынан юҡ булды+. 34Әйләнә-тирәлә торған бар исраилдар, быларҙың аҡырышҡанын ишетеп:

– Ер беҙҙе лә йотоп ҡуймағайы, – тиешеп, ситкә ҡасты.

35Раббының хозурынан ут сығып, хуш еҫле матдәләр килтергән теге ике йөҙ илле ирҙе лә һәләк итте+.

36Раббы Мусаға былай тине:

37– Һарун улы Әлғазар ҡаһинға әйт, янғын урынында төтәҫләгестәрҙе, ҡуҙҙарын ситкә түгеп, йыйып алһын, сөнки улар изге. 38Ҡылған гонаһтары өсөн үлтерелгән был бәндәләрҙең төтәҫләгестәре табаҡ-табаҡ итеп сүкелеп, ҡорбан усағын көпләүгә тотонолһон. Был төтәҫләгестәр Раббы ҡаршыһына килтерелгәнлектән, изгеләнде. Исраил халҡына иҫкәртеү билдәһе булып торһон улар.

39Әлғазар ҡаһин ут яндырған кешеләрҙең баҡыр төтәҫләгестәрен йыйып алды, уларҙы ҡорбан усағын көпләр өсөн табаҡ-табаҡ итеп сүкеп йәйҙеләр. 40Раббының Муса аша әйткәне ғәмәлгә ашты. Һарун тоҡомона ҡарамаған берәү ҙә Раббы ҡаршыһында хуш еҫле матдәләр төтәтә күрмәһен, Ҡорах һәм уның яҡлылар менән булған хәл ҡабатланмаһын өсөн, исраилдарға киҫәтеү булды был+.

41Иртәгәһенә бөтә Исраил йәмғиәте:

– Раббының халҡын һеҙ үлтерҙегеҙ, – тип Муса менән Һарунға ябырылды.

42Бөтә йәмғиәт Муса менән Һарунға ҡаршы сығыр өсөн йыйылышып Осрашыу сатыры яғына йүнәлгәс, ҡараһалар – сатырҙы болот ҡаплаған һәм Раббы шөһрәте пәйҙә булған. 43Муса менән Һарун Осрашыу сатыры алдына килде. 44Раббы Мусаға:

45– Был йәмғиәттән ситкә китегеҙ, Мин уларҙы һә тигәнсе һәләк итәм, – тине.

Ләкин улар йөҙтүбән ергә ҡапланды+.

46Муса Һарунға:

– Бар, төтәҫләгес алып, уға ҡуҙ, һумала-майҙар һал да йәһәт кенә йәмғиәт алдына алып бар, улар өсөн пакландырыу йолаһын үткәр, сөнки Раббы асыуланды, үләт ҡырғыны башланды, – тине+.

47Һарун йәһәт кенә Муса әйткәнде алды ла халыҡ яғына йүгерҙе, халыҡҡа үләт төшә башлағайны инде. Һарун хуш еҫле матдәләрҙе ҡуҙ өҫтөнә һалып, халыҡты пакландырыу йолаһын үтәне. 48Ул тереләр менән үлеләр араһына баҫты – ҡырғын туҡталды+. 49Был үләттән, Ҡорах менән һәләк булғандарҙан тыш, ун дүрт мең ете йөҙ кеше һәләк булды. 50Ҡырғын туҡталғас, Һарун Осрашыу сатыры ауыҙына Муса эргәһенә ҡайтты.

17

Һарун таяғының сәскә атыуы

17^1Раббы Мусаға былай тине:

2– Исраилдарға әйт, һәр ырыуҙың башлығы берәрҙән һиңә йәмғеһе ун ике таяҡ бирһен, һәр таяҡҡа башлыҡтың исемен яҙып ҡуй. 3Левиҙең таяғына Һарундың исемен яҙ. Һәр ырыу башлығынан бер таяҡ бирелергә тейеш. 4Таяҡтарҙы Осрашыу сатырындағы Мин һеҙҙең менән осраша торған Килешеү һандығы алдына ҡуй+. 5Кемде һайлаһам, шуның таяғы сәскә атыр. Мин Исраил халҡының һеҙгә һуҡраныуын шулай туҡтатырмын.

6Муса был һүҙҙәрҙе исраилдарға еткерҙе, һәм ырыу башлыҡтарының һәр береһе биргән таяҡтан барлығы ун ике таяҡ йыйылды, Һарун таяғы ла шулар араһында ине. 7Муса таяҡтарҙы Килешеү сатырына Раббы ҡаршыһына һалды.

8Иртәгәһенә Муса Килешеү сатырына инһә, ни күрә: Һарундың таяғы – Леви нәҫеленең таяғы – бөрөләнеп, сәскә атҡан, шунан баҙам сәтләүеге өлгөргән!+
9Муса, бөтә таяҡтарҙы ла Раббы ҡаршыһынан алып, халыҡ алдына сыҡты. Быны һәммәһе лә күрҙе. Ырыу башлыҡтарынан һәр кем үҙ таяғын таратып алды. 10Раббы Мусаға былай тине:

– Һарундың таяғын, фетнәселдәргә билдә итеп, улар Миңә һуҡранып үлемгә дусар булмаһын өсөн, Килешеү һандығы алдына ҡабат һаҡлауға һал.

11Муса шулай итте, Раббы нимә бойорһа, шуны эшләне.

12Исраилдар Мусаға былай тине:

– Бына, беҙ үләбеҙ, һәләк булабыҙ, барыбыҙ ҙа харап була! 13Раббы сатырына яҡын килгән һәр кем үлә. Барыбыҙ ҙа үлеп бөтөрмө икән ни?

18

Ҡаһиндар менән левиҙәрҙең вазифалары

18^1Раббы Һарунға былай тине:

– Изге урынға ҡағылышлы бөтә етешһеҙлектәр өсөн һин үҙең, улдарың һәм тотош атаң нәҫеле яуаплы. Ҡаһин вазифаһын үтәгәндәге етешһеҙлектәр өсөн фәҡәт һин һәм улдарың ғәйепле булыр+.

2Атайың ырыуынан булған ҡәрҙәштәреңде, Леви ырыуын, үҙ яныңа ал. Улар һинең эргәлә булһын, һин улдарың менән Килешеү сатыры алдында хеҙмәт иткәндә улар һиңә ярҙам итһен+. 3Улар һинең ҡул аҫтыңда сатыр хеҙмәтен башҡарһын, әммә Изге урындың әйберҙәренә лә, ҡорбан усағына ла яҡын килә күрмәһен – харап булырҙар, һеҙҙе лә харап итерҙәр. 4Улар һиңә ярҙамлашһын, Осрашыу сатырында хеҙмәт итеп, ундағы бөтә эште башҡарһын. Ә сит-яттан берәү ҙә һеҙгә яҡын килмәһен. 5Бынан һуң Исраил халҡына асыуым төшмәһен өсөн Изге урын һәм ҡорбан усағы эргәһендәге эшкә һеҙ яуаплы+. 6Бына Мин исраилдар араһынан Леви ырыуынан булған ҡәрҙәштәрегеҙҙе һеҙгә бүләк итеп һайлап алдым. Улар, Осрашыу сатырында хеҙмәт итһендәр өсөн, Раббыға бағышлана.

7Әммә ҡорбан усағы янында һәм пәрҙә артындағы бөтә нәмәгә ҡарата бары тик һин һәм улдарың ғына ҡаһинлыҡ хеҙмәтен атҡарығыҙ. Һеҙгә Мин бүләк итеп ҡаһинлыҡ хеҙмәтен бирәм. Изге урынға һеҙҙән башҡа кем генә яҡынлашһа ла, үлемгә дусар ителһен+.

Ҡаһиндар менән левиҙәрҙең өлөшө

8Раббы Һарунға былай тине:

– Миңә килтерелгән бөтә ҡорбан-саҙаҡаларҙы күҙәтеүҙе һиңә тапшырам. Исраилдарҙың бөтә изге ҡорбан-саҙаҡаларын мәңгелек өлөш итеп һиңә һәм һинең улдарыңа бирәм+. 9Изгеләрҙән-изге ҡорбандарҙан – яндырылмай торғанынан Миңә тип килтерелгән бөтә икмәк саҙаҡаһы, гонаһ һәм ғәйеп ҡорбандары һинеке. Изгеләрҙән-изге был ҡорбандар – һиңә һәм дә уландарыңа. 10Уларҙы иң изге ҡорбан булараҡ ашарһығыҙ. Уны тик ир затынан булғандар ғына ашай ала. Был өлөш һинең өсөн изге булыр.

11Килтерелгән ҡорбан-саҙаҡаларҙан һиңә тағы ла ошолар тейеш: исраилдарҙың бөтә һелкетмә ҡорбандарын Мин мәңгелек өлөш итеп һиңә, һинең улдарыңа, ҡыҙҙарыңа бирәм. Йортоңдағы һәр пак кеше уларҙы ашай ала+.

12Раббыға килтерелгән тәүге уңыш саҙаҡаларын – зәйтүн майының, яңы шараптың һәм ашлыҡтың иң яҡшыһын – Мин һиңә бирәм+. 13Ерҙә үҫтерелгән һәм Раббыға килтерелгән тәүге уңыштың һәммәһе һинеке булыр. Йортоңдағы бөтә пак кеше уны ашай ала+. 14Исраил ерендә Раббыға бағышланған бөтә нәмә һинеке булһын+. 15Инә ҡарынының Раббыға тәғәйенләнгән тәүге иркәк емешен – кешеләрҙеке лә, мал-тыуарҙыҡы ла – һинеке. Әмма беренсе булып тыуған ир бала, хәләл булмаған малдың беренсе булып тыуған иркәк балаһы йолом түләп кире һатып алынырға тейешле+. 16Йолом хаҡы былай: бер айы тулған бала өсөн изге шекелгә күрә биш шекел көмөш ал. Бер шекелдә – егерме гера+. 17Әммә һыйыр малының беренсе иркәк быҙауы, һарыҡ-кәзәнең беренсе тәкә бәрәсе өсөн йолом алма: улар изге. Уларҙың ҡанын ҡорбан усағына һирп, эс майын яндыр. Был ут ҡорбаны – Раббыға күркәм хуш еҫ+. 18Күтәреп һелкетелгән түш ите менән алғы уң бото кеүек уларҙың ите лә – һиңә+. 19Исраилдарҙың Раббыға килтергән бөтә изге ҡорбан-саҙаҡаларын һиңә һәм һинең улдарың менән ҡыҙҙарыңа мәңгелек өлөш итеп бирәм. Был – һинең һәм һинең тоҡомоң менән Раббы араһында төҙөлгән мәңгелек тоҙ килешеүе[*]+.

20Раббы Һарунға былай тине:

– Исраилдар ерендә һинең биләмәң булмаҫ, улар араһында өлөшөң дә булмаҫ. Исраилдар араһында һинең өлөшөң дә, биләмәң дә – Мин+.

21Бына Мин Леви нәҫеленә бөтә хеҙмәттәре, Осрашыу сатырында эш башҡарғандары өсөн Исраилда килтерелгән бөтә ҡорбан-саҙаҡаларҙың унынсы өлөшөн бирәм+.

22Бынан ары исраилдар Осрашыу сатырына яҡын килмәһен, юғиһә улар гонаһ ҡылыуҙа ғәйепле булыр һәм үлер. 23Осрашыу сатырында бары тик левиҙәр хеҙмәт итһен һәм бөтә етешһеҙлек өсөн ғәйепте үҙҙәренә алһын. Был һеҙҙең өсөн быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә булһын. Исраилдар араһында левиҙәрҙең ер биләмәһе булмаҫ. 24Уның урынына левиҙәргә өлөш булараҡ исраилдар Раббыға саҙаҡа итеп килтергән унынсы өлөштө бирәм, шуға ла уларға: «Исраилдар араһында уларға ер биләмәһе бирелмәҫ», – тип әйттем.

25Раббы Мусаға былай тине:

26– Левиҙәргә шуны еткер: исраилдарҙан Мин һеҙгә тип биргән унынсы өлөштө алғас, шуның унынсы өлөшөн Раббыға саҙаҡа итегеҙ+. 27Биргәнегеҙ ырҙындан яңы уңыш ашлығы һәм йөҙөм һыҡҡыстан алынған тәүге һут һымаҡ һеҙҙең иҫәпкә һаналыр, 28ошолай итеп, исраилдарҙан алынған бөтә унынсы өлөштән һеҙ ҙә үҙ саҙаҡағыҙҙы Раббыға бирерһегеҙ. Был өлөштө Һарун ҡаһинға килтерегеҙ. 29Һеҙгә бүләк ителгән бөтә нәмәнең иң яҡшы өлөшөн – иң изге өлөштө саҙаҡа итеп Раббыға бирегеҙ.

30Левиҙәргә әйт: ундан бер өлөштөң иң яҡшы өлөшөн Раббыға биргәндән һуң ҡалғаны ырҙындан килтерелгән ашлыҡ йәки йөҙөм һыҡҡыстан сыҡҡан тәүге һут һымаҡ һаналыр. 31Һеҙ һәм ғаиләгеҙ уны һәр урында ашай алаһығыҙ, сөнки был – Осрашыу сатырындағы хеҙмәтегеҙҙең хаҡы. 32Шулай эшләһәгеҙ, гонаһ ҡылыуҙа ғәйепле булмаҫһығыҙ. Иң яҡшы өлөштө бүлеп бирәһегеҙ икән, исраилдарҙың изге ҡорбандары нәжесләнмәҫ һәм һеҙ үлмәҫһегеҙ.

19

Таҙарыныу йолаһы

19^1Раббы Муса менән Һарунға былай тине:

2– Раббы исраилдарға еткерергә ҡушҡан ҡанундың бер ҡағиҙәһе ошондай булыр: муйынына һис ҡасан ҡалып кейҙерелмәгән кәмселекһеҙ ерән тананы һиңә килтерһендәр+. 3Уны Әлғазар ҡаһинға бирегеҙ, ул тананы тупламдан сығарһын, тананы ҡаһин алдында салһындар. 4Әлғазар ҡаһин, бармағын тананың ҡанына манһын да Осрашыу сатырының алғы яғына ете тапҡыр һирпһен+. 5Уның күҙ алдында тананы яндырһындар: тиреһен дә, итен дә, ҡанын да, нәжесен дә яндырып бөтһөндәр+. 6Ҡаһин кедр таяғы, майағас үләне, ут-ҡыҙыл еп алһын да янып ятҡан тана өҫтөнә ырғытһын+. 7Шунан ҡаһин кейемдәрен һыу менән йыуһын, ғөсөл ҡойонһон, һуңынан тупламға инә ала, ләкин ул кискә тиклем нәжес һаналыр+. 8Тананы яндырған кеше лә кейемдәрен һыу менән йыуһын, ғөсөлләнһен, ул да кискә тиклем нәжес һаналыр. 9Таҙаларҙан берәйһе, яндырылған тананың көлөн йыйып алып, тупламдан ситтә таҙа урынға һалһын. Көлдө исраилдар йәмғиәте таҙарыныу һыуы әҙерләү өсөн һаҡлаһын. Ул ҡорбан гонаһ өсөн килтерелде+. 10Тана көлөн йыйған кеше лә өҫтөндәге кейемдәрен йыуһын, ул да кискә тиклем нәжес һаналыр. Был исраилдарға ла, улар араһында йәшәгән килмешәктәргә лә мәңгелек ҡағиҙә булһын+.

11Кем мәйеткә ҡағыла, шул ете көн нәжес булыр. 12Ул таҙарыныу һыуы менән өсөнсө һәм етенсе көндәрҙә таҙарынһа, таҙа булыр. Әгәр өсөнсө һәм етенсе көндәрҙә таҙарынмаһа – таҙа булмаҫ+. 13Мәйеткә ҡағылған һәр кем, таҙарынмаһа, Раббы торлағын нәжесләр; бындай кеше Исраил халҡы араһынан ҡыуылыр, сөнки уға таҙарыныу һыуы һирпелмәне, ул нәжес, нәжес килеш ҡалыр+.

14Бына ҡанун: әгәр берәйһе сатырҙа вафат булһа, унда ингән һәм эсендә булған һәр кем ете көн буйы нәжес һаналыр. 15Ҡапҡас менән ябылмаған һәр һауыт нәжесләнер+. 16Ялан-ҡырҙа ҡылыстан үткәрелгән йәки үҙ үлеме менән вафат булған кеше мәйетенә, кеше һөйәгенә йәки ҡәбергә ҡағылған һәр кем ете көн нәжес булыр. 17Гонаһ өсөн яндырылған теге ҡорбан көлөн алһындар ҙа, һауытҡа һалып, уға тере, йәғни ағын һыу ҡойһондар. 18Таҙаларҙан берәйһе, майағасты ошо һыуға манып, шуның менән сатырға, сатырҙағы һауыттарға, кешеләрғә, шулай уҡ кеше һөйәгенә йәки үлтерелгән, үҙ үлеме менән вафат булған кеше мәйетенә йәки ҡәбергә ҡағылғандарға һирпһен+. 19Таҙа кеше өсөнсө һәм етенсе көндәрҙә әлеге һыуҙы нәжес кеше өҫтөнә һирпһен – шул рәүешле етенсе көндә уны нәжестән таҙарындырыр. Нәжес әҙәм кейемдәрен һыу менән йыуһын, йыуынһын һәм кискә таҙа булыр+.

20Нәжесләнгән әҙәм үҙен таҙарындырмаһа, халыҡ араһынан ҡыуылыр, сөнки ул Раббының Изге торлағын нәжесләне. Уға таҙарыныу һыуы теймәгәс, ул нәжес+. 21Исраилдар өсөн был – мәңгелек ҡағиҙә. Таҙарыныу һыуы һирпкән кеше лә кейемдәрен йыуһын; таҙарыныу һыуына ҡағылған әҙәм дә кискә тиклем нәжес булыр. 22Нәжес кеше ҡағылған һәр нәмә нәжес булыр; ул әйберҙәргә ҡағылған кеше лә кискә тиклем нәжес һаналыр+.

20

Ҡадештағы ваҡиғалар

20^1Беренсе айҙа бөтә Исраил йәмғиәте Цин сүленә килеп етте һәм Ҡадешта туҡталды. Шунда Мирйәм вафат булды, уны Ҡадешта ерләнеләр+.

2Бында халыҡ өсөн һыу юҡ ине, шуға күрә бергәләшеп Муса менән Һарунға ҡаршы сыҡтылар+. 3Халыҡ Мусаны былай тип ғәйепләне:

– Уф, беҙ ҙә теге саҡта, туғандарыбыҙ һымаҡ, Раббы ҡаршыһында үлгән булһаҡсы!+
4Ни өсөн һеҙ Раббы халҡын был сүлгә алып килдегеҙ, үҙебеҙ ҙә, мал-тыуарыбыҙ ҙа ҡырылһын типме ни? 5Нишләп беҙҙе Мысырҙан алып сыҡтығыҙ ҙа был насар урынға алып килдегеҙ? Ере сәсеүгә ярамай, инжир ҙә, йөҙөм дә, анар емештәре лә үҫмәй, хатта эсәр һыуы ла юҡ!

6Муса менән Һарун халыҡ эргәһенән Осрашыу сатырына табан йүнәлде, унда сәждәгә йығылды. Бына шул саҡ алдарында Раббы шөһрәте пәйҙә булды+. 7Раббы Мусаға былай тине:

8– Таяғыңды ал да Һарун ағайың менән бөтә йәмғиәтте йыйығыҙ. Халыҡтың күҙе алдында ҡаяға өндәшегеҙ, ҡая һеҙгә һыу бирер. Шулай итеп, ҡаянан һыу сығарып, халыҡҡа ла, мал-тыуарға ла һыу эсерерһең.

9Раббы ни бойорһа, Муса шуны эшләне, ҡулына таяғын алды. 10Муса менән Һарун халыҡты ҡая янына йыйҙы.

– Эй фетнәселәр, һеҙгә ошо ҡаянан һыу сығарайыҡмы? – тип һораны ул халыҡтан+.

11Муса ҡулын күтәрҙе лә ҡая ташҡа таяғы менән ике мәртәбә һуҡты – унан шарлап һыу аға башланы, кешеләр ҙә, мал-тыуар ҙа туйғансы һыу эсте.

12Раббы Муса менән Һарунға былай тине:

– Миңә етерлек кимәлдә ышанмағанығыҙ һәм исраилдар алдында Минең мөҡәддәслегемде иҫбатламағанығыҙ өсөн, был халыҡты һеҙ Мин уларға бирәсәк ергә алып инмәйәсәкһегеҙ+.

13Был һыу Мерива[*] тип аталды, сөнки уның янында исраилдар Раббыға дәғүә белдерҙеләр, Раббы иһә уларға мөҡәддәслеген күрһәтте.

Эдом батшаһының исраилдарға үтергә рөхсәт бирмәүе

14Муса Ҡадештан Эдом батшаһына илселәр ебәреп, ошо үтенесен еткерергә ҡушты:

– Һиңә туғандарың – Исраил халҡы мөрәжәғәт итә: беҙҙең иңгә ниндәй михнәттәр төшкәнен беләһең+. 15Ата-бабаларыбыҙ Мысырға күскәйне. Унда беҙ бик оҙаҡ йәшәнек. Мысыр халҡы ата-бабаларыбыҙ менән дә, беҙҙең менән дә насар мөғәмәлә итте+. 16Беҙ Раббыға ялбарҙыҡ – Ул ишетте, фәрештәһен ебәрҙе, беҙҙе Мысырҙан алып сыҡты. Бына беҙ хәҙер Ҡадешта, һинең илдең сигендәге ҡалала+. 17Беҙгә ерең аша үтергә рөхсәт ит, зинһар. Баҫыуҙарығыҙ һәм йөҙөм баҡсаларығыҙ аша үтмәбеҙ, ҡоҙоҡтарығыҙҙан һыу эсмәбеҙ, Батша юлы буйлап ҡына барырбыҙ. Ерҙәреңде уҙып киткәнсе уңға ла, һулға ла ҡайырылмабыҙ+.

18Эдом батшаһы риза булманы:

– Ерем аша үтмә, юғиһә ҡаршығыҙға ҡылыс менән сығырбыҙ, – тине.

19Исраил халҡы уға:

– Беҙ оло юл буйлап ҡына барырбыҙ. Әгәр үҙебеҙ һәм дә малыбыҙ һыуыңды эсһәк, хаҡын түләрбеҙ. Йәйәүләп кенә үтербеҙ, һис бер зыян килтермәбеҙ, – тип инәлде+.

20Эдом батшаһы күнмәне:

– Үтмә минең еремдән, – тине һәм күп һанлы көслө ғәскәрен исраилдарҙың юлына арҡыры сығарып ҡуйҙы. 21Шулай итеп, Эдом халҡы исраилдарға үҙ ерҙәре аша үтергә рөхсәт бирмәне, һәм исраилдар икенсе яҡтан китергә булды+.

Һарундың вафаты

22Бөтә Исраил йәмғиәте Ҡадештан сыҡты ла Һор тауына килде+. 23Раббы Муса менән Һарунға Һор тауында, Эдом ерҙәре сигендә, былай тине:

24– Һарундың үлеп, ата-бабалары янына күсер ваҡыты етте. Мерива һыуҙары буйында бойороғома ҡаршы килгәнегеҙ өсөн Һарун Мин Исраил халҡына бирәсәк ергә аяҡ баҫмаясаҡ+. 25Һарун менән уның улы Әлғазарҙы эйәртеп, Һор тауына мен. 26Һарундың ҡаһин кейемдәрен систереп, Әлғазарға кейҙер. Һарун шунда вафат булыр һәм ата-бабалары менән ҡауышыр+.

27Муса Раббы бойорғанса эшләне. Бар йәмғиәт алдында Һор тауына киттеләр. 28Муса, Һарундың кейемдәрен систереп, улы Әлғазарға кейҙерҙе. Һарун шунда тау башында вафат булды. Муса менән Әлғазар тауҙан төштө+. 29Бөтә йәмғиәт Һарундың донъя ҡуйғанын белде. Тотош Исраил халҡы утыҙ көн буйына Һарун өсөн ҡайғырып илашты+.

21

Ғарад батшаһын еңеү

21^1Негевта йәшәгән ҡәнғәниҙәрҙең Ғарад төбәге батшаһы, исраилдарҙың Аҫарим юлынан килгәнен ишетеп, уларға һөжүм итте һәм бер нисәүһен әсиргә алды+. 2Исраилдар иһә Раббыға нәҙер әйтте: «Әгәр шул халыҡты беҙҙең ҡулыбыҙға бирһәң, уларҙың ҡалаларын харам ҡылып, тулыһынса юҡ итербеҙ», – тинеләр+. 3Раббы исраилдарҙы ишетте һәм Ҡәнғән халҡын уларға тапшырҙы. Исраилдар уларҙың үҙҙәрен дә, ҡалаларын да харам ҡылды[*]. Шуға күрә был урын Хорма тип аталды.

Баҡыр йылан

4Һор тауынан улар, Эдомды урап үтергә тип, Ҡамышлы диңгеҙ буйлап китте. Юлда халыҡ түҙемлеген юғалта башланы+. 5Улар Аллаға һәм Мусаға ҡаршы һөйләнергә тотондо:

– Беҙҙе ни өсөн Мысырҙан алып сыҡтығыҙ, сүллектә үлеп ҡалһындар типме? Бында ни икмәк, ни һыу юҡ, әлеге мөсһөҙ генә аҙығыбыҙ тамам бүктерҙе, – тинеләр+.

6Шул саҡ Раббы халыҡҡа ағыулы йыландар ебәрҙе. Исраилдар араһынан күптәрҙе йылан сағып үлтерҙе.

7Халыҡ Мусаға килде:

– Раббыға ла, һиңә лә ҡаршы телләшеп, гонаһ ҡылдыҡ беҙ. Раббынан ялбарып һора әле, Ул беҙҙән йыландарҙы алһын.

Муса, халыҡ хаҡына доға ҡылып, Раббыға ялбарҙы. 8Раббы Мусаға былай тине:

– Үҙеңә йылан һыны яһап ал, уны оҙон бер таяҡҡа тағып ҡуй, сағылған әҙәм уға ҡараһа, тере ҡалыр.

9Муса баҡыр йылан яһаны, уны таяҡҡа тағып ҡуйҙы һәм йыландан сағылыусылар, баҡыр йыланға ҡарап, тере ҡалды+.

Моавҡа юлланыу

10Исраилдар бара-бара, Овоҫҡа килеп туҡтаны+. 11Овоҫтан китеп, Ғийе-Һағаваримда, Моавтың көнсығышындағы сүлдә сатыр ҡорҙолар+. 12Унан ары Зеред үҙәнендә туҡтанылар+. 13Ул урындан китеп, Арнон йылғаһы аръяғында, әмөриҙәр сигендә, урынлаштылар. Арнон Моав менән әмөриҙәр ере араһындағы сик буйлап аға ине+. 14-15Шуға ла Раббының Яуҙар китабында:

«Суфалағы Уаһеб та, тарлауыҡтар ҙа, Арнон йылғаһы ла, Ғар ҡалаһына һырығып Моав сиктәренә һуҙылған һөҙәклектәр ҙә», – тип әйтелгән+.

16Бынан Беерға[*] ҡарай киттеләр. Раббының Мусаға: «Халыҡты йый, уларға һыу бирермен», – тигән ҡоҙоғо бына ошо була инде.

17Ул мәлдә исраилдар былай тип йырланы:

«Эй ҡоҙоҡ, һыу менән тул!

Ҡоҙоҡ хаҡында йырлағыҙ!

18Һин – башлыҡтар ҡаҙған,

Хөкөмдарлыҡ таяҡтары, юл таяҡтары менән

Халыҡтың арҙаҡлылары ҡаҙған ҡоҙоҡ».

Исраилар сүллектән Маттанаға йүнәлде, 19Маттананан – Нахалиилға, Нахалиилдан – Бамоҫҡа, 20Бамоҫтан Йешимон сүлендә ҡалҡып торған Писга тауына табан Моав ерендәге үҙәнлеккә юлландылар.

Сихон батша менән Ғоғ батшаның еңелеүе

21-22•Исраилдар әмөриҙәр батшаһы Сихонға:

– Беҙгә үҙ ереңдән үтеп китергә рөхсәт итһәң ине, баҫыуҙарыңа ла, йөҙөм баҡсаларыңа ла тайпылмабыҙ, ҡоҙоҡтарыңдан эсмәбеҙ, ерҙәреңде үткәнсе Батша юлынан ғына барырбыҙ, – тигән үтенес менән илселәрен ебәрҙе+.

23Сихон исраилдарға үҙ биләмәләре аша үтергә рөхсәт бирмәне, ғәскәрен йыйып уларға ҡаршы сүллеккә сыҡты ла Яһаста һөжүм итте. 24Әммә исраилдар Сихон ғәскәрен еңде һәм Арнон йылғаһынан Яббоҡ йылғаһына, Ғаммон халҡы биләмәләренең сиктәренә тиклемге ерҙәрен тартып алды, ә ғаммондарҙың сиге бик нығытылған ине+. 25Исраилдар әмөриҙәрҙең барлыҡ ҡалаларын алды, Хешбонда һәм уның тирә-яғындағы ауылдарҙа урынлашты. 26Хешбон әмөри батшаһы Сихондың ҡалаһы ине. Сихон, Моавтың элекке батшаһы менән һуғышып, уның Арнонға тиклемге бөтә ерҙәрен баҫып алғайны. 27Шуға ла шағирҙар былай ти:

«Хешбонға килегеҙ,
Әйҙә яңынан төҙөлһөн,
Сихондың ҡалаһы нығынһын.
28Сөнки ут сыҡты Хешбондан,
Ялҡын сыҡты Сихон ҡалаһынан,
Моавтың Ғар ҡалаһын ялманы,
Арнондағы табыныу ҡалҡыулыҡтарының
Хужаларын ялмап юҡ итте+.
29Ҡайғы һиңә, Моав!
Һәләк булдың, Кемошҡа табынған халыҡ!
Тырым-тырағай ҡасты улдары,
Ә ҡыҙҙары әсирлеккә төштө
Әмөри батшаһы Сихонға+.
30Уларҙы беҙ уҡтан үткәрҙек.
Хешбондан Дивонғаса һәләк булды барыһы.
Медеваға, Нофахҡа тиклем ерҙәрен
Беҙ бушлыҡҡа әйләндерҙек»+.

31Шулай итеп, исраилдар әмөриҙәр ерендә төпләнде. 32Муса Яғзер ҡалаһын ҡарап ҡайтырға тип кешеләрен ебәрҙе. Шунан исраилдар был ҡала менән тирә-яғындағы ауылдарҙы баҫып алдылар, унда йәшәгән әмөриҙәрҙе ҡыуҙылар+.

33Артабан исраилдар, бынан боролоп, Башанға бара торған юл менән китте. Башан батшаһы Ғоғ менән бөтә ғәскәре Әдрәғи ҡалаһы янында уларға ҡаршы һуғышырға сыҡты+. 34Раббы Мусаға:

– Һин унан ҡурҡма, – тине, – сөнки Мин уны барлыҡ халҡы һәм ерҙәре менән ҡулыңа тапшырам. Әмөриҙәрҙең Хешбонда йәшәгән батшаһы Сихон менән ни ҡылдың, бында ла шулай эшләрһең+.

35Исраилдар Ғоғты, уның улдарын һәм бөтә ғәскәрен һуңғы кешеһенә тиклем ҡырып, ерҙәренә хужа булды.

22

Моав батшаһы Балаҡтың Билғамды саҡырыуы

22^1Исраилдар юлдарын дауам итте һәм Иордан аръяғында, Йерихо ҡалаһы ҡаршыһында, Моав тигеҙлегенә етеп туҡтаны. 2Сиппор улы Балаҡ исраилдарҙың әмөриҙәргә ни ҡылғанын күргәйне+. 3Исраилдар бик күп булғанлыҡтан, моавтар ҡурҡыуға ҡалды. Исраилдарҙан ҡоттары алынған 4моавтар Мидйән аҡһаҡалдарына былай тине:

– Был өйөр, баҫыуҙы һыпырып ашап торған үгеҙгә оҡшап, тирә-яғыбыҙҙа һәммәһен ҡыра лабаһа.

Сиппор улы Балаҡ ул ваҡытта Моав батшаһы ине. 5Ул илселәрен тыуған яғына, Евфрат йылғаһын һыулаған Пеҫор ҡалаһына, Беғор улы Билғамды ярҙамға саҡырырға ебәрҙе:

– Бына, Мысырҙан бер халыҡ сыҡты ла бөтә ер йөҙөн ҡапланы, – тип әйтергә ҡушты уға. – Был халыҡ минең йәнәштә генә төпләнде+. 6Бында килеп, минең өсөн ошо халыҡты ҡарға әле, сөнки ул минән көслөрәк. Һин ҡарғыш яуҙырһаң, бәлки, мин уны еңә һәм еремдән ҡыуып сығара алырмын. Шуны беләм: һин кемде фатихалаһаң – шул фатихалы, кемде ҡарғаһаң, шул ҡарғышлы була+.

7Моав менән Мидйән аҡһаҡалдары, ырым-сихыр өсөн түләү хаҡы алып, Билғамға килделәр һәм Балаҡтың һүҙҙәрен еткерҙеләр. 8Билғам уларға былай тине:

– Был төндө ошонда ҡунығыҙ, Раббы миңә ни тиһә, шуны яуап итеп һеҙгә әйтермен.

Моав вәзирҙәре Билғам янында ҡалды.

9Алла Билғам эргәһенә килде лә һораны:

– Яныңдағы кешеләр кемдәр ул?

10Билғам Аллаға былай тип яуап бирҙе:

– Миңә уларҙы Моавтың батшаһы Балаҡ Сиппор улы ебәргән. 11«Бына, Мысырҙан бер халыҡ сыҡты, ер йөҙөн ҡаплап алды. Бында кил дә уны минең өсөн ҡарға, бәлки, шул сағында мин уның менән алыша һәм еремдән ҡыуып сығара алырмын», – тип әйтергә ҡушҡан.

12Алла Билғамға былай тине:

– Быларға эйәреп йөрөмә, теге халыҡты ҡарғама, сөнки ул фатихалы халыҡ.

13Билғам иртә менән торҙо ла Балаҡтың вәзирҙәренә:

– Үҙ ерегеҙгә ҡайтығыҙ, Раббы миңә һеҙҙең менән барырға рөхсәт итмәй, – тине.

14Моав башлыҡтары, Балаҡ янына ҡайтып, уға:

– Билғам беҙҙең менән килергә риза булманы, – тинеләр.

15Балаҡ беренсе барғандарға ҡарағанда ла дәрәжәлерәк вәзирҙәрен, тағы ла күмәгерәк итеп, Билғамға йәнә ебәрҙе. 16Улар Билғамға килде лә:

– Сиппор улы Балаҡ һиңә былай тип еткерергә ҡушты: «Миңә килеүҙән баш тартмасы. 17Мин һиңә бик тә ҡәҙер-хөрмәт күрһәтермен, нимә әйтһәң, шуны эшләрмен. Кил, зинһар, был халыҡты минең өсөн ҡарға», – тине.

18Ләкин Билғам Балаҡтың илселәренә былай тип яуап бирҙе:

– Балаҡ хатта алтын-көмөш тулы йортон бирһә лә, Аллам Раббының бойороғона ҡаршы төшә алмайым, бәләкәй генә эш тә, ҙур ғәмәл дә ҡыла алмайым шул+. 19Хәйер, һеҙ ҙә бында ҡунып китегеҙ. Раббы ни әйтер икән – тағы белешермен.

20Алла төндә Билғам эргәһенә килде лә былай тине:

– Был кешеләр һине саҡырырға килгән икән, тор ҙа улар менән бар, тик Мин һиңә нимә ҡушһам, шуны ғына эшлә.

Билғам һәм уның ишәге

21Иртән Билғам торҙо, ишәген эйәрләп менде лә Моав башлыҡтары менән китте. 22Әммә ул барғанға Алланың асыуы ҡабынды һәм Раббы фәрештәһе Билғамдың ҡаршыһына сығып баҫты. Билғам, ишәккә атланып, ике хеҙмәтсеһен эйәртеп, юл буйлап килә ине. 23Ишәк юлда ҡылыс тотоп торған Раббы фәрештәһен күргәс, боролоп баҫыуға инеп китте. Билғам, уны юлға сығармаҡ булып, һуҡҡыслай башланы+. 24Унан һуң Раббы фәрештәһе ике йөҙөм баҡсаһы араһынан үткән юлдың иң тар еренә сығып баҫты, ике яғынан да – йөҙөмлөктө кәртәләгән ҡойма. 25Ишәк, Раббы фәрештәһен күреп, ҡоймаға һыйынды һәм Билғамдың аяғын ҡуша ҡыҫты. Хужаһы ишәкте тағы ла һуҡҡыслай башланы. 26Раббы фәрештәһе бынан да тарыраҡ урынға барып баҫты, унан уңға ла, һулға ла тайшанырлыҡ түгел ине. 27Ишәк, Раббы фәрештәһен күреп, Билғам менән ҡуша ергә ятты. Асыуы ҡабарған Билғам ишәкте таяҡ менән туҡмарға тотондо. 28Шунда Раббы ишәккә тел бирҙе, һәм ишәк Билғамдан:

– Минең һиңә ни зыяным тейҙе? Инде өсөнсө тапҡыр мине туҡмайһың, – тип һораны.

29– Мине мыҫҡыл иткәнең өсөн туҡмайым, әгәр ҡулымда ҡылыс булһа, шунда уҡ һине үлтерер инем, – тип яуапланы Билғам.

30Ишәк иһә Билғамға:

– Ғүмер баҡый менеп йөрөгән ишәгең түгелме ни мин? Ошондай ғәҙәтем бар инеме һуң? – тине.

Билғам:

– Юҡ, – тип яуап бирҙе.

31Раббы Билғамдың күҙен асты, ул юлда ҡылыс тотҡан Раббы фәрештәһенең баҫып торғанын күрҙе. Билғам тубыҡланып йөҙтүбән ергә ҡапланды. 32Уға Раббы фәрештәһе былай тине:

– Ниңә һин ишәгеңде инде өс тапҡыр туҡманың? Мин һине туҡтатырға тип сыҡтым, сөнки миңә был Раббы ихтыярынан тыш тотҡан юлың оҡшамай. 33Ишәгең, мине күреп, өс тапҡыр тайшанды, әгәр ул минән тайшанмаһа, һине үлтерер, ә уны тере ҡалдырыр инем.

34Билғам Раббы фәрештәһенә былай тине:

– Гонаһлымын, юлымда мине туҡтатырға теләп һин торғанды белмәнем. Әгәр һин хуп күрмәйһең икән, кире ҡайтам.

35Раббы фәрештәһе Билғамға былай тине:

– Был кешеләр менән бар, тик мин һиңә нимә әйтәм, уларға шуны ғына һөйлә.

Шулай итеп, Билғам Балаҡ башлыҡтары менән юлын дауам итте.

36Билғам килгәнен ишетеп, Балаҡ Моавтың сигендә Арнон буйындағы бер ҡалаға уны ҡаршы алырға килде+. 37Балаҡ Билғамға:

– Һине саҡырып, кешеләр ебәрмәнемме ни мин? Ниңә килмәнең? Һиңә лайыҡлы ҡәҙер-хөрмәт күрһәтә алмаҫ тинеңме әллә? – тине.

38Билғам Балаҡка:

– Бына бит, килдем, тик үҙемдән ни ҙә булһа әйтә аламмы ни инде? Алла телемә ни һалһа, шуны ғына һөйләрмен+.

39Билғам Балаҡ менән юлға сыҡты һәм Ҡыръяҫ-Хусоҫҡа килеп етте. 40Балаҡ ҡорбан итеп үгеҙҙәр һәм һарыҡтар салдырҙы, Билғамға һәм уның менән булған вәзирҙәргә ит ебәртте. 41Икенсе көндө иртән Балаҡ Билғамды эйәртте лә уны Бамоҫ-Бәғел ҡалҡыулығына алып менде. Бынан Исраил халҡының бер өлөшө күренә ине.

23

Билғамдың беренсе тапҡыр пәйғәмбәрлек итеүе

23^1Билғам Балаҡка былай тине:

– Ошонда миңә ете ҡорбан усағы ҡор, ете үгеҙ башмаҡ менән ете һарыҡ тәкәһе әҙерлә+.

2Балаҡ Билғам ҡушҡанса эшләне. Улар һәр усаҡта берәр башмаҡ менән һарыҡ тәкәһен ҡорбан итеп яндырҙы. 3Билғам Балаҡка:

– Һин яндырған ҡорбаның эргәһендә тороп тор, ә мин китәйем, бәлки, Раббы ҡаршыма сығыр. Ул нимә тиһә, шуны һиңә килеп әйтермен, – тине.

Унда Билғам бер яланғас ҡалҡыулыҡ башына менде.

4Унда Алла Билғам менән осрашты. Билғам Уға былай тине:

– Ете ҡорбан усағы ҡорҙом, һәр ҡайһыһына берәр башмаҡ менән һарыҡ тәкәһе ҡуйҙым.

5Раббы Билғамдың теленә тейешле һүҙҙе һалды ла уға:

– Балаҡ янына бар ҙа уға ошо хәбәрҙе еткер, – тип бойорҙо.

6Бына Билғам әйләнеп килде. Балаҡ менән Моав башлыҡтары яндырылған ҡорбан янында тора ине. 7Билғам пәйғәмбәрлек итте:

«Балаҡ мине Арамдан,

Моав батшаһы көнсығыштағы тауҙарҙан саҡырҙы.

„Кил, минең өсөн ләғнәт уҡы Яҡупҡа,

Кил, Исраилға ҡарғыш һал!“ – тине.

8Алла ләғнәтләмәгәнде,

Мин нисек ләғнәтләйем?

Раббы ҡарғамағанға

Нисек ҡарғыш һалайым+?

9Ҡая баштарынан күрәм уны,

Ҡалҡыулыҡтарҙан ҡарайым уға:

Был халыҡ башҡаларҙан айырым йәшәй,

Бүтән ҡәүемдәр менән ҡушылмай+.

10Ҡом бөртөгөләй күмәк Яҡуп нәҫелен кем һанап сығыр?

Исраилдың дүртенсе өлөшөн кем иҫәпләй алыр?
Үлһәм ине намыҫлылар үлеме менән,
Ахырым уларҙыҡылай булһа ине!»+

11Балаҡ Билғамға:

– Ни эшләйһең һин минең менән? Мин һине дошманымды ҡарғаһын тип саҡырҙым, ә һин уны фатихалайһың, – тине.

12Билғам:

– Раббы телемә һалғанды мин һүҙмә-һүҙ еткерергә тейеш түгелме ни? – тип яуап бирҙе.

Билғамдың икенсе тапҡыр пәйғәмбәрлек итеүе

13Балаҡ уға:

– Әйҙә, башҡа урынға барайыҡ, шунан уларҙы күрерһең, тик тотош түгел, бер өлөшөн генә. Шунан тороп, ул халыҡты минең өсөн ҡарғарһың, – тине лә, 14уны Писга тауы түбәһенә, бағауыл торған урынға, алып китте. Унда ете ҡорбан усағы ҡорҙо, һәр береһендә берәрҙән ете башмаҡ менән ете һарыҡ тәкәһен ҡорбан итте. 15Билғам Балаҡҡа былай тине:

– Һин ошонда яндырған ҡорбаның эргәһендә тороп тор, ә мин барып Алла менән осрашайым.

16Раббы Билғам менән осрашты ла, теленә тәғәйен һүҙҙе һалып, былай тине:

– Балаҡ янына бар ҙа уға ошо хәбәрҙе еткер.

17Билғам кире килгәндә, Балаҡ Моав башлыҡтары менән бергә яндырылған ҡорбан эргәһендә тора ине. Балаҡ унан:

– Раббы нимә тине? – тип һораны.

18Билғам, пәйғәмбәрлек итеп, былай тине:

«Эй Балаҡ, тор ҙа тыңла мине,

Әйткәндәремә ҡолаҡ һал, Сиппор улы.

19Алла кеше түгел, Ул алдамай,

Һүҙенән кире ҡайтырға әҙәм түгел.

Ул һөйләр ҙә эшләмәҫме?

Әйткәнен ғәмәл итмәҫме+?

20Бына фатиха бирергә бойороҡ алдым,

Ул фатиха бирҙе – мин быны үҙгәртә алмайым.

21Бәлә-ҡаза күренмәй Яҡуп нәҫелендә,

Исраилда бәхетһеҙлек тойолмай.

Раббылары Алла – улар менән,

Уны үҙҙәренең батшаһы итеп сәләмләйҙәр.

22Алла уларҙы Мысырҙан алып сыҡты,

Сүл үгеҙенекеләй ғәйрәт Унда+.

23Яҡуп нәҫеленә ҡаршы торор сихыр ҙа юҡ,

Исраил халҡына ҡаршы күрәҙәлек тә файҙаһыҙ.

Ваҡыты еткәс,

Яҡуп һәм Исраил халҡы хаҡында:

„Бына нимә ҡылды Алла!“ – тиерҙәр+.

24Ана, был халыҡ инә арыҫландай ҡуҙғала,

Хас та арыҫлан һымаҡ ҡалҡына,

Табышын ашап бөтмәйенсә,

Ҡорбанының ҡанын эсеп туймайынса

Ул тынысланмаясаҡ»+.

25Балаҡ Билғамға былай тине:

– Улайһа һин уны ҡарғама ла, фатихалама ла.

26Билғам Балаҡҡа:

– Раббы ни ҡуша, шуны эшләрмен тип әйтмәнемме ни мин һиңә? – тип яуап ҡайтарҙы.

Билғамдың өсөнсө тапҡыр пәйғәмбәрлек итеүе

27Балаҡ Билғамға былай тине:

– Әйҙә, һине башҡа урынға алып барам, бәлки, Аллаға хуш булып, шунан тороп ҡарғарһың теге халыҡты?

28Балаҡ Билғамды Йешимон сүленә ҡарап торған Пеғор тауы башына алып менеп китте. 29Билғам Балаҡҡа былай тине:

– Ошонда миңә ете ҡорбан усағы ҡор, ете башмаҡ менән ете һарыҡ тәкәһе әҙерлә.

30Балаҡ Билғам ҡушҡанса эшләне, һәр ҡорбан усағында берәрҙән ете башмаҡ менән ете һарыҡ тәкәһен ҡорбан итте.

24

24^1Билғам, Раббыға Исраилды фатихалау фарыз икәнлеген күреп, был юлы ишара эҙләп торманы, сүллеккә ҡарай йөҙөн борҙо. 2Билғам ырыу-ырыу булып урынлашҡан Исраил халҡын күрҙе. Шунда Билғамға Алла рухы иңде һәм+
3ул пәйғәмбәрлек итергә тотондо:

«Беғор улы Билғам һөйләй,
Күҙе асыҡ кеше һөйләй.
4Алла һүҙҙәрен ишеткән,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең күрһәткәнен күргән;

Ергә ҡапланһа ла, күҙе асыҡ булған заттың әйткәне:

5„Эй Яҡуп нәҫеле, сатырҙарың,
Эй Исраил, торлаҡтарың ниндәй күркәм!
6Йәйрәп ятҡан йәшел үҙән кеүек улар,
Йылға буйындағы баҡсаларҙай,
Раббы ултыртҡан йөҙйәшәр ҡыуаҡлығы
Һыу буйындағы кедр урманылай.
7Ботаҡтарынан һыу тамып торор,
Орлоҡтары мул һыу менән һуғарылыр,
Батшаһы уның Агагтан да өҫтөн булыр,
Уның батшалығы юғары күтәрелер.
8Алла уларҙы Мысырҙан алып сыҡты,
Сүл үгеҙенекеләй ғәйрәт Унда,
Дошман булған халыҡтарҙы ашап бөтә,
Һөйәктәрен уларҙың онтаҡлай,
Уғы менән ҡырып һала+.
9Ата арыҫландай ятыр, инә арыҫландай –
Уны ҡалҡытырға кем һуң баҙнат итер?
Һине фатихалаусы булыр фатихалы,
Һине ҡарғаусы – ҡарғалһын!“»+

10Балаҡтың Билғамға асыуы ҡабарҙы, ул ҡулын ҡулға һуғып былай тине:

– Мин һине дошмандарымды ҡарғарға саҡырҙым, ә һин бына өсөнсө тапҡыр инде уларҙы фатихалайһың+. 11Ана бара юлың, ҡәҙер-хөрмәт итергә теләгәйнем, ләкин һине Раббы ундай хөрмәттән мәхрүм итте!

12-13Билғам иһә Балаҡҡа:

– Ебәргән илселәреңә: «Балаҡ миңә йорто тулы алтын-көмөшөн бирһә лә, изгелек ҡылыу өсөн дә, яманлыҡ ҡылыу өсөн дә үҙ ихтыярым менән Раббы әмерен аша атлап сыға алмайым. Раббы ни бойорһа, тик шуны ғына һөйләрмен», – тип әйтмәнемме ни? 14Бына үҙ яғыма ҡайтып китергә торам, кил, был халыҡтың һуңынан һинең халҡың менән ни ҡылырын һөйләп китәйем, – тине.

Билғамдың дүртенсе тапҡыр пәйғәмбәрлек итеүе

15Билғам йәнә пәйғәмбәрлек итергә тотондо:

«Беғор улы Билғам һөйләй,
Күҙе асыҡ кеше һөйләй,
16Алла һүҙҙәрен ишеткән һөйләй,
Юғарыларҙан Юғарының ихтыярына эйәргән,

Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе күрһәткәнде күргән зат һөйләй,

Ергә ҡапланһа ла, күҙе асыҡ әҙәмдең һүҙе:

17„Уны мин күрәм, әммә әле түгел;

Күрәм уны, тик яҡындан түгел.

Йондоҙ ҡалҡыр Яҡуп нәҫеленән,

Исраил халҡынан – хакимлыҡ таяғы.

Моавтың сикәһен ҡыра һуғыр,

Шеҫ улдарының баш түбәһен иҙер+.

18Дошманы Эдом баҫып алыныр,

Сеғир ҙа дошмандары аҫтында булыр,

Исраил көсәйгәндән көсәйер+.

19Яҡуп нәҫеленән сыҡҡан кеше хаким булыр,

Ҡалаларҙа тере ҡалғандарҙы юҡ итер“».

Билғамдың һуңғы тапҡыр пәйғәмбәрлек итеүе

20Шунан һуң Билғам Ғәмәлек халҡына ҡараны ла пәйғәмбәрлек ҡылып әйтте:

«Ҡәүемдәр араһында ғәмәлек – беренсе,

Тик уны ла көтә һәләкәт»+.

21Артабан ул ҡыниҙарға күҙ төшөрҙө лә улар хаҡында пәйғәмбәрлек итте:

«Торлағың ныҡ һинең,

Ояң ҡаяла ҡоролған+.

22Ләкин туҙҙырылырһың һин Ҡаин халҡы,

Ашшур һине әсирлеккә алып киткәс».

23Шунан пәйғәмбәрлек һүҙен әйтте:

«Аһ, Алла ошоларҙы ғәмәл ҡылғас,
Кемдәр генә иҫән ҡалыр икән?
24Киттимдән караптар килер,
Ашшурҙы ла, Ғевәрҙе лә ауыҙлыҡлар;
Тик уларға ла һәләкәт килер!»+

25Шунан Билғам тороп тыуған иленә ҡайтырға сыҡты, Балаҡ та үҙ юлына китте.

25

Исраилдарҙың Пеғор Бәғеленә табыныуы

25^1Шиттимдә йәшәгәндә исраилдар Моав ҡыҙҙары менән бутала башланы+. 2Ҡыҙҙар уларҙы үҙ илаһтарына килтерелгән ҡорбан табындарына саҡырҙы, халыҡ шул ҡорбан ризыҡтарын ашаны, уларҙың илаһтарына баш эйҙе+. 3Исраилдар Пеғор Бәғеленә табына башланы. Раббының шул арҡала исраилдарға асыуы ҡабарҙы+.

4Раббы Мусаға былай тине:

– Халыҡтың бөтә башлыҡтарын йый ҙа, уларҙы көн яҡтыһында Раббы алдында үлтереп аҫып ҡуй, шунан Раббының исраилдарға булған ярһыуы баҫылыр+.

5Муса Исраил башлыҡтарына:

– Һәр берегеҙ үҙ кешеләрегеҙ араһында Пеғор Бәғеленә табынғандарҙың бөтәһен дә үлтерегеҙ, – тине.

6Бына Муса менән бөтә Исраил йәмғиәте Осрашыу сатыры алдында ҡайғыға батып илашҡан ваҡытта, исраилдарҙан берәү үҙенең туғандары эргәһенә мидйән ҡатынын алып ҡайтты. 7Һарун ҡаһиндың улы Әлғазарҙан тыуған Пинхас, быны күреп, йәмғиәт араһынан ҡуҙғалды һәм ҡулына һөңгө алды ла+
8баяғы исраил ире артынан сатыр эсенә инде һәм икеһен дә, исраилды ла, ҡатынды ла ҡорһаҡтарына сәнсеп үлтерҙе. Ошонан һуң исраилдарҙың үләттән ҡырылыуы туҡталды+. 9Үләттән һәләк булғандарҙың һаны егерме дүрт мең кеше ине.

10Раббы Мусаға былай тине:

11– Һарун ҡаһиндың улы Әлғазарҙан тыуған Пинхас Минең исраилдарға төшкән асыуымды баҫты. Ул исраилдар араһында башҡа илаһтарға табыныуға түҙеп торманы, юғиһә Мин ярһыуымдан уларҙы юҡ итеп бөтөргән булыр инем. 12Шуға күрә уға әйт: Мин уның менән именлек килешеүе төҙөйөм+. 13Был килешеү буйынса Үҙ Аллаһы хаҡына башҡа илаһтарға түҙеп тормағаны, исраилдарҙы пакландырғаны өсөн Мин уға һәм уның бөтә тоҡомона мәңгелеккә ҡаһинлыҡ вазифаһы бирәм+.

14Мидйән ҡатыны менән бергә үлтерелгән исраил кешеһе Салу улы Зимри исемле булып, Шимғон ырыуы нәҫелдәренең береһенең башлығы ине. 15Мидйән ҡатынының исеме иһә Козби, ул мидйән ҡәбиләһе башлығы Сурҙың ҡыҙы ине+.

16Раббы Мусаға былай тине:

17– Мидйәндәр менән дошманлашығыҙ, ҡырығыҙ!+
18Сөнки улар һеҙгә дошманлыҡ ҡылып, Пеғорҙағы ваҡиға аша һеҙҙе юлдан яҙҙырҙы. Бынан тыш, Пеғорҙа үләт хакимлыҡ иткән көндө үлгән ҡыҙ ҡәрҙәштәре – мидйәндәрҙең ҡәбилә башлығының ҡыҙы Козби – менән әүрәтеп, һеҙҙең менән мәкерле эш итте.

26

Исраилдарҙы икенсе тапҡыр иҫәпкә алыу

26^1Үләттән һуң, Раббы Муса менән Һарун улы Әлғазар ҡаһинға былай тине:

2– Исраил йәмғиәтенең бөтә улдары, егерме йәше тулғандар һәм унан өлкәндәр араһынан, бөтә нәҫел-нәсәбе буйынса, исраилдарҙың һуғышҡа яраҡлыларын иҫәпләгеҙ+.

3Моав тигеҙлегендә, Иордан буйында, Йерихо ҡаршыһында Муса менән Әлғазар ҡаһин халыҡҡа былай тине:

4– Раббының Мусаға биргән бойороғон үтәп, егерме йәше тулып уҙған бөтә ир затын иҫәпләгеҙ.

Бына Мысыр еренән сыҡҡан Исраил улдары:

5Исраилдың баш балаһы – Рәүвән. Рәүвән улдары: Ханохтан – Ханох нәҫеле, Паллуҙан – Паллу нәҫеле,+
6Хесрондан – Хесрон нәҫеле, Кармиҙан – Карми нәҫеле+. 7Рәүвәндәрҙең нәҫелдәре бына шулар. Иҫәпкә алынғандарҙың һаны ҡырҡ өс мең ете йөҙ утыҙ кеше булды+. 8Паллуҙың улы – Әлиав. 9Әлиавтың улдары – Немуил, Даҫан һәм Авирам. Даҫан менән Авирам, халыҡ башлыҡтарынан булып, Ҡорах яҡлылар менән бергә Мусаға һәм Һарунға ҡаршы сыҡҡайны һәм Раббыға ҡаршы баш күтәргәйне+. 10Шул ваҡытта ер, ярылып китеп, уларҙы йотҡайны – Ҡорах һәм уның яҡлылар һәләк булғайны. Ике йөҙ илле кешене ялҡын көйҙөрөп үлтергәйне һәм улар иҫкәртеүсе билдә булғайны+. 11Ләкин Ҡорахтың улдары үлмәгәйне+.

12Нәҫелдәренә күрә шимғондар: Немуилдан – Немуил нәҫеле, Яминдан – Ямин нәҫеле, Яхиндан – Яхин нәҫеле,+
13Зерахтан – Зерах нәҫеле, Шаулдан – Шаул нәҫеле. 14Шимғон нәҫелдәренән иҫәпкә алынғандар барлығы егерме ике мең ике йөҙ кеше булды+.

15Нәҫелдәренә күрә Ғад улдары: Сефондан – Сефон нәҫеле, Хаггиҙан – Хагги нәҫеле, Шуниҙан – Шуни нәҫеле,+
16Озниҙан – Озни нәҫеле, Ғериҙан – Ғери нәҫеле, 17Ародтан – Арод нәҫеле, Арелиҙан – Арели нәҫеле. 18Ғад улдарының нәҫелдәренән иҫәпкә алынғандар барлығы ҡырҡ мең биш йөҙ кеше булды+.

19Йәһүҙәнең улдары Ғер һәм Онан. Улар Ҡәнғән ерендә үлеп ҡалғайны+. 20Нәҫелдәренә күрә йәһүҙиҙәр: Шеланан – Шела нәҫеле, Пәрәстән – Пәрәс нәҫеле, Зерахтан – Зерах нәҫеле. 21Пәрәс улдары: Хесрондан – Хесрон нәҫеле, Хамулдан – Хамул нәҫеле. 22Йәһүҙә нәҫелендә иҫәпкә алынғандар барлығы етмеш алты мең биш йөҙ кеше булды+.

23Нәҫелдәренә күрә Исасхар улдары: Толағтан – Толағ нәҫеле, Пуанан – Пуа нәҫеле,+
24Яшувтан – Яшув нәҫеле, Шимрондан – Шимрон нәҫеле. 25Исасхар нәҫелендә иҫәпкә алынғандар барлығы алтмыш дүрт мең өс йөҙ кеше булды+.

26Нәҫелдәренә күрә зевулундар: Сәрәдтән – Сәрәд нәҫеле, Элондан – Элон нәҫеле, Яхлеилдан – Яхлеил нәҫеле+. 27Зевулун нәҫелендә иҫәпкә алынғандар барлығы алтмыш мең биш йөҙ кеше булды+.

28Нәҫелдәренә күрә Йософ улдары: Менашше менән Әфраим+. 29Менашше улдары: Махирҙан Махир нәҫеле таралды, Ғилғәд Махирҙан тыуҙы. Ғилғәдтән – Ғилғәд нәҫеле+. 30Былар Ғилғәд улдары: Иғәзәрҙән – Иғәзәр нәҫеле, Хелеҡтан – Хелеҡ нәҫеле, 31Асриилдан – Асриил нәҫеле, Шәхәмдән – Шәхәм нәҫеле, 32Шемидағтан – Шемидағ нәҫеле, Хефәрҙән – Хефәр нәҫеле. 33Хефәр улы Селофхадтың улдары булманы, ҡыҙҙары ғына бар ине. Селофхад ҡыҙҙарының исемдәре Махла, Ноға, Хогла, Милка һәм Тирса булды+. 34Менашше нәҫелендә иҫәпкә алынғандар барлығы илле ике мең ете йөҙ кеше ине+.

35Нәҫелдәренә күрә Әфраим улдары: Шуҫелахтан – Шуҫелах нәҫеле, Бәхәрҙән – Бәхәр нәҫеле, Тахандан – Тахан нәҫеле+. 36Шуҫелах улдары: Ғерандан – Ғеран нәҫеле. 37Нәҫелдәренә күрә Әфраим улдарының иҫәпкә алынғандары барлығы утыҙ ике мең биш йөҙ кеше булды.

Нәҫелдәренә күрә Йософ улдары шулар+.

38Нәҫелдәренә күрә Бинйәминдәр: Белағтан – Белағ нәҫеле, Ашбелдан – Ашбел нәҫеле, Ахирамдан – Ахирам нәҫеле,+
39Шефуфамдан – Шефуфам нәҫеле, Хуфамдан – Хуфам нәҫеле. 40Белағтың улдары Ард һәм Нағаман исемле ине. Ардтан – Ард нәҫеле, Нағамандан – Нағаман нәҫеле. 41Нәҫелдәренә күрә Бинйәмин улдары шуларҙан ғибәрәт. Иҫәпкә алынғандар барлығы ҡырҡ биш мең алты йөҙ кеше ине+.

42Нәҫелдәренә күрә Дан улдары: Шухамдан – Шухам нәҫеле. Былар – Дандан таралған нәҫелдәр+. 43Шухам нәҫелендә иҫәпкә алынғандар барлығы алтмыш дүрт мең дүрт йөҙ кеше ине+.

44Нәҫелдәренә күрә Ашер улдары: Имнанан – Имна нәҫеле, Ишуиҙан – Ишуи нәҫеле, Бериғанан – Бериға нәҫеле+. 45Бериға улдары: Хәвәрҙән – Хәвәр нәҫеле, Малкиилдан – Малкиил нәҫеле. 46Ашерҙың Сәрах исемле ҡыҙы бар ине. 47Нәҫелдәренә күрә ашерҙарҙың иҫәпкә алынғандары барлығы илле өс мең дүрт йөҙ кеше булды+.

48Нәҫелдәренә күрә Нафтали улдары: Яхсеилдан – Яхсеил нәҫеле, Гуниҙан – Гуни нәҫеле,+
49Йесәрҙән – Йесәр нәҫеле, Шиллемдан – Шиллем нәҫеле. 50Нәҫелдәренә күрә нафталиҙар шуларҙан ғибәрәт, иҫәпкә алынғандары барлығы ҡырҡ биш мең дүрт йөҙ кеше булды+. 51Шулай итеп, Исраил йәмғиәтендә иҫәпкә алынған ир-ат һаны алты йөҙ бер мең ете йөҙ утыҙ кеше булды+.

52Раббы Мусаға былай тине:

53– Ер ырыуҙарҙағы кешеләр һанына ҡарап бүленергә тейеш+. 54Күберәк һанлыларға ҙурыраҡ өлөш бирелһен, әҙерәктәргә – бәләкәйерәк өлөш. Һәр ырыуға иҫәп алынғандар һанына ярашлы өлөш бүленһен+. 55Ерҙе йәрәбә һалып бүлеү фарыз, биләмә ере ырыуҙағы кешеләр һанына ҡарап бүленһен. 56Күп һанлыларға ла, аҙ һанлыларға ла йәрәбәгә сыҡҡан ер бирелһен.

57•Нәҫелдәренә күрә иҫәпкә алынған левиҙәр: Гершондан – Гершон нәҫеле, Ҡыһаҫтан – Ҡыһаҫ нәҫеле, Мерариҙан – Мерари нәҫеле.

58Ливни, Хеврон, Махли, Муши, Ҡорах нәҫелдәре лә Леви ырыуыныҡылар.

Ҡыһаҫ – Ғамрамдың атаһы. 59Ғамрамдың ҡатыны Йохәвәд Левиҙең Мысырҙа тыуған ҡыҙы ине. Йохәвәд Ғамрамға Һарунды, Мусаны һәм уларҙың һеңлеһе Мирйәмде табып бирҙе. 60Һарундан Надав, Авиһу, Әлғазар һәм Иҫамар донъяға килде+. 61Әммә Надав менән Авиһу Синай сүлендә Раббы хозурына Ул рөхсәт итмәгән утты килтергән өсөн харап булғайны+.

62Леви ырыуында бер айлыҡтан башлап ир затынан йәмғеһе егерме өс мең кеше иҫәпкә алынғайны. Ләкин улар исраилдар менән бергә һаналманы, сөнки исраилдар араһында уларға биләмәгә ер бирелергә тейеш түгел ине+.

63Муса менән Әлғазар ҡаһин исраилдарҙы Моав тигеҙлегендә Иордан буйындағы Йерихо ҡаршыһында һанаған саҡта иҫәпкә ингәндәр бына шулар булды. 64Әммә улар араһында Муса менән Һарун ҡаһин Синай сүлендә һанаған исраилдарҙың береһе лә юҡ ине, 65сөнки Раббы, улар сүлдә үлеп ҡалыр, тип әйткәйне. Шулай итеп, Йефунне улы Калев менән Нун улы Йушағтан башҡа, уларҙың береһе лә иҫән ҡалманы+.

27

Улы булмаған ғаиләләрҙә мираҫ ҡалдырыу ҡағиҙәһе

271-2•Йософ улы Менашше нәҫеленән Менашше улы Махирҙан тыуған Ғилғәдтең улы Хефәрҙән донъяға килгән Селофхадтың ҡыҙҙарының исемдәре Махла, Ноға, Хогла, Милка һәм Тирса ине. Улар Муса менән Әлғазар ҡаһин, башлыҡтар һәм бөтә йәмғиәт йыйылған Осрашыу сатыры эргәһенә килеп баҫты ла былай тине:+

3– Атайыбыҙ сүлдә үлеп ҡалды, ләкин Ҡорах яҡлылар менән Раббыға ҡаршы күтәрелгәндәр араһында түгел ине. Ул үҙ гонаһы өсөн үлде. Уның ир балалары булманы+. 4Улы булмаған өсөн атайыбыҙҙың исеме нәҫеленән юғалып ҡалырға тейешме ни? Атайыбыҙҙың туғандары араһында беҙгә лә өлөш бирһәңсе!+

5Уларҙың эшен Муса Раббыға еткерҙе. 6Раббы Мусаға былай тине:

7– Селофхад ҡыҙҙары хаҡ һөйләй. Уларға аталарының туғандары араһында биләмәгә ер бир, аталарының биләмәһе уларға күсһен.

8Исраилдарға иғлан ит: әгәр берәйһе мәрхүм булһа һәм ир балаһы ҡалмаһа, биләмәһен ҡыҙҙарына бирһендәр. 9Әгәр ҡыҙы ла юҡ икән, биләмәһен туғандарына бирһендәр. 10Туғандары ла юҡ икән, атаһының туғандарына бирегеҙ. 11Улары ла юҡ икән, биләмәһен уның нәҫеленән иң яҡын зат-зәүеренә мираҫ итеп тапшырығыҙ. Раббының Мусаға әмер итеүенсә, Исраил халҡына бирелгән ҡанун-ҡағиҙә шундай булһын+.

Мусаға урынбаҫар тәғәйенләү

12Раббы Мусаға былай тине:

– Ғаварим тауына мен дә Мин исраилдарға бирәсәк ерҙе ҡара+. 13Уны күргәндән һуң, ағайың Һарун кеүек, һин дә ата-бабаларың менән ҡауышырһың+. 14Сөнки һеҙ икегеҙ ҙә Цин сүлендә, халыҡ Миңә ҡаршы сыҡҡанда, Мин әйткәнде тыңламанығыҙ, уларҙың күҙ алдында Минең мөҡәддәслегемде иҫбатламанығыҙ.

Был Цин сүлендәге Мерива-Ҡадеш һыуҙары янында булғайны+.

15Муса Раббыға былай тине:

16– Эй Раббым, бөтә йән эйәһенә һулыш биргән Алла, был йәмғиәт өҫтөнән башлыҡ итеп лайыҡлы кешене ҡуйһаң ине! Ул кеше+
17халыҡтың алдына сығырлыҡ, халыҡҡа үтеп инерлек, халыҡты алып сығырлыҡ һәм халыҡты әйҙәп алып барып еткерерлек булһын, Раббы йәмғиәте көтөүсеһеҙ ҡалған һарыҡ көтөүеләй булмаһын ине+.

18Раббы Мусаға былай тине:

– Нун улы Йушағты үҙ яныңа ал, унда Минең Рухым бар. Ҡулыңды уның башына һал,+
19Әлғазар ҡаһин ҡаршыһына, бөтә йәмғиәт алдына баҫтыр ҙа бөтәһе алдында уға етәкселекте тапшыр+. 20Бөтөн Исраил йәмғиәте уны тыңлаһын өсөн уға хакимлыҡ ҡөҙрәтеңдән өлөш сығар+. 21Ул бөтә эште Әлғазар ҡаһин менән кәңәшләшеп эшләһен. Ә Әлғазар урим[*] ярҙамында Йушағ өсөн Минең ихтыярымды белешәсәк. Йушағ үҙе лә, уның менән бергә Исраил йәмғиәте лә Минең һүҙем буйынса юлға сығыр һәм кире әйләнеп ҡайтыр.

22Муса Раббы бойорғанса эшләне. Йушағты алып килеп, Әлғазар ҡаһин менән бөтә йәмғиәт ҡаршыһына ҡуйҙы. 23Ҡулын уның башына һалды, үҙенә Раббы бойорғанса, уға етәкселекте тапшырҙы.

28

Көндәлек ҡорбандар

28^1•Раббы Мусаға былай тине:

2– Исраилдарға бойороғомдо еткер: Минең ут ҡорбандарым өсөн ризыҡты, Миңә күркәм булған хуш еҫте ваҡытында килтерегеҙ+. 3Уларға әйт: «Һеҙ Раббыға бирергә тейешле ут ҡорбаны ошо: Раббыға даими тотош яндырыу ҡорбаны булараҡ, һәр көн берәр йәшлек кәмселекһеҙ ике тәкә бәрәс килтерһендәр. 4Бәрәстәрҙең береһе иртәнсәк, икенсеһе кис ҡорбан ителһен. 5Бәрәс менән бергә эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онона һиндың дүрттән бер өлөшө күләмендә ҡул менән һығылған зәйтүн майы ҡушып, икмәк саҙаҡаһы килтерегеҙ. 6Был, Синай тауында ғәмәлгә индерелгән даими тотош яндырыу ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ – ут ҡорбаны. 7Һәр бәрәс менән бергә, түкмә ҡорбан булараҡ, һиндың дүрттән бер өлөшө күләмендә шарап килтерегеҙ, Раббыға бағышлап Изге урында шарап түгегеҙ. 8Иртәнге кеүек, шундай уҡ икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан менән икенсе бәрәсте кискеһен ҡорбан итеп килтерегеҙ – хуш еҫе Раббыға күркәм ут ҡорбаны ул.

Шәмбе көн ҡорбандары

9Шәмбе көн берәр йәшлек кәмселекһеҙ ике тәкә бәрәс менән түкмә ҡорбан һәм эфаның ундан ике өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онона зәйтүн майы ҡушылған икмәк саҙаҡаһы килтерегеҙ. 10Был даими тотош яндырыу ҡорбандарынан һәм уның түкмә ҡорбанынан тыш, шәмбе һайын башҡарыла торған тотош яндырыу ҡорбаны булыр+.

Яңы ай ҡорбандары

11Яңы ай башында ике үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе, берәр йәшлек ете бәрәсте Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны итеп килтерегеҙ, малдар кәмселекһеҙ булһын+. 12Һәр үгеҙ башмаҡ менән бергә зәйтүн майына бутап, эфаның ундан өс өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай оно, һәр һарыҡ тәкәһе менән бергә зәйтүн майына бутап, эфаның ундан ике өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай оно, 13һәр бәрәс менән бергә зәйтүн майына бутап, эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай оно икмәк саҙаҡаһы итеп килтерелһен. Был – тотош яндырыу ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ – ут ҡорбаны. 14Һәр үгеҙ башмаҡ менән бергә – ярты һин, һәр һарыҡ тәкәһе менән бергә һиндың өстән бер өлөшө, һәр бәрәс менән бергә һиндың дүрттән бер өлөшө күләмендә түкмә ҡорбан килтерегеҙ. Был – йыл әйләнәһенә һәр айҙың башында килтерелә торған ут ҡорбаны.

15Көн дә китерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны һәм түкмә ҡорбандан тыш гонаһ ҡорбаны итеп, Раббыға бер кәзә тәкәһе килтерегеҙ.

Ҡотҡарылыу байрамы ҡорбандары

16•Беренсе айҙың ун дүртенсе көнөндә – Раббы хөрмәтенә Ҡотҡарылыу байрамы+. 17Ул айҙың ун бишенсе көнө байрам булһын, ете көн буйы сөсө икмәк ашағыҙ+. 18Тәүге көндө изге йыйын үткәрегеҙ, көндәлек эштәрегеҙҙе эшләмәгеҙ. 19Раббыға ут ҡорбаны – тотош яндырыу ҡорбаны итеп ике башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе, берәр йәшлек ете бәрәс килтерегеҙ; улар кәмселекһеҙ булһын. 20-21Былар менән бергә зәйтүн майына бутап, һәр башмаҡ менән бергә эфаның ундан өс өлөшө, һәр һарыҡ тәкәһе менән – эфаның ундан ике өлөшө, ете бәрәстең һәр береһе менән бергә эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онон икмәк саҙаҡаһы итеп килтерегеҙ. 22Һеҙҙе пакландырыу өсөн гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһен килтерегеҙ. 23Быларҙы көн дә иртән килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбанынан тыш тәҡдим итегеҙ. 24Ете көн буйы көн дә шулай эшләгеҙ. Был – ут ҡорбаны өсөн ризыҡ, уның хуш еҫе Раббыға күркәм булыр. Даими тотош яндырыу ҡорбаны менән түкмә ҡорбандан тыш килтерелергә тейеш был. 25Етенсе көндө изге йыйын үткәрегеҙ, көндәлек эштәрегеҙҙе эшләмәгеҙ.

Уңыш байрамы ҡорбандары

26•Аҙналар байрамының беренсе көнөндә, тәүге уңыштар көнөндә, Раббыға яңы икмәк саҙаҡаһы килтергәндә, изге йыйын үткәрегеҙ, көндәлек эштәрегеҙҙе башҡармағыҙ. 27Раббыға күркәм хуш еҫ өсөн тотош яндырыу ҡорбаны итеп түбәндәгеләрҙе килтерегеҙ: ике үгеҙ башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе, берәр йәшлек ете бәрәс. Кәмселекһеҙ булһындар. 28-29Былар янына, зәйтүн майына бутап, һәр башмаҡ менән бергә эфаның ундан өс өлөшө, һарыҡ тәкәһе менән бергә эфаның ундан ике өлөшө, ете бәрәстең һәр береһе менән бергә эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онон икмәк саҙаҡаһы итеп килтерегеҙ. 30Һеҙҙе пакландырыу өсөн бер кәзә тәкәһе килтерегеҙ. 31Көндәлек тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһынан тыш, түкмә ҡорбан менән килтерегеҙ быны. Ҡорбанға килтерелгән малдар кәмселекһеҙ булһын.

29

Борғолар байрамы ҡорбандары

29^1Етенсе айҙың беренсе көнөндә изге йыйын үткәрегеҙ, көндәлек эштәрегеҙҙе эшләмәгеҙ. Был көн һеҙҙә борғо ҡысҡыртыу көнө булһын+. 2Раббыға күркәм хуш еҫ, тотош яндырыу ҡорбаны булараҡ кәмселекһеҙ бер башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе, берәр йәшлек ете бәрәс килтерегеҙ. 3-4Былар янына, зәйтүн майына бутап, башмаҡ менән бергә эфаның ундан өс өлөшө, һарыҡ тәкәһе менән бергә эфаның ундан ике өлөшө, ете бәрәстең һәр береһе менән бергә эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онон икмәк саҙаҡаһы итеп килтерегеҙ. 5Үҙегеҙҙе пакландырыу өсөн гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе тәҡдим итегеҙ. 6Быларҙы айлыҡ һәм көндәлек тотош яндырыу ҡорбандары менән бергә килтерелергә тейешле булған икмәк саҙаҡалары һәм түкмә ҡорбандарға өҫтәлмә булараҡ алып килегеҙ. Был – ут ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ.

Гонаһтарҙан пакланыу көнө ҡорбандары

7Етенсе айҙың унынсы көнөндә изге йыйын үткәрегеҙ. Нәфсегеҙҙе тыйығыҙ, көндәлек эштәрҙе башҡармағыҙ+. 8Раббыға күркәм хуш еҫ булараҡ тотош яндырыу ҡорбаны итеп бер башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе, берәр йәшлек ете бәрәс килтерегеҙ. Улар кәмселекһеҙ булһын. 9-10Былар янына, зәйтүн майына бутап, үгеҙ башмаҡ менән бергә эфаның ундан өс өлөшө, һарыҡ тәкәһе менән бергә эфаның ундан ике өлөшө, ете бәрәстең һәр береһе менән бергә эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онон икмәк саҙаҡаһы итеп килтерегеҙ. 11Шулай уҡ гонаһ ҡорбаны өсөн бер кәзә тәкәһе алып килегеҙ. Пакланыу көнөндә килтерелә торған гонаһ ҡорбанына, көндәлек тотош яндырыу ҡорбаны менән бергә килтерелергә тейеш булған икмәк саҙаҡаһына һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ быларҙы.

Ҡыуыш байрамы ҡорбандары

12•Етенсе айҙың ун бишенсе көнөндә изге йыйын үткәрегеҙ. Бер нәмә лә эшләмәгеҙ, ете көн буйы Раббы байрамын билдәләгеҙ+. 13Тотош яндырыу ҡорбаны, йәғни ут ҡорбаны – Раббыға күркәм хуш еҫ булараҡ ун өс үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек ун дүрт тәкә бәрәс килтерегеҙ. Малдар кәмселекһеҙ булһын. 14-15Ун өс үгеҙ башмаҡтың һәр береһе менән бергә эфаның ундан өс өлөшө, ике һарыҡ тәкәһенең һәр береһе менән бергә эфаның ундан ике өлөшө, ун дүрт тәкә бәрәстең һәр береһе менән бергә эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онона зәйтүн майы ҡушылған икмәк саҙаҡаһы килтерегеҙ. 16Гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе лә килтерегеҙ; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

17Икенсе көндө ун ике үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек ун дүрт тәкә бәрәс килтерегеҙ. Малдың кәмселекһеҙ булыуы шарт. 18Ҡорбанға килтерелә торған үгеҙ башмаҡтар, һарыҡ тәкәләре һәм тәкә бәрәстәр менән бергә, һандарына күрә, тейешле икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан килтерелһен. 19Гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе лә килтерегеҙ; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

20Өсөнсө көндө ун бер үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек ун дүрт тәкә бәрәс килтерегеҙ. Малдың кәмселекһеҙ булыуы шарт. 21Ҡорбанға килтерелә торған үгеҙ башмаҡтар, һарыҡ тәкәләре һәм тәкә бәрәстәр менән бергә, һандарына күрә, тейешле икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан килтерелһен. 22Гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе лә килтерегеҙ; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

23Дүртенсе көндө ун үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек ун дүрт тәкә бәрәс килтерегеҙ. Малдың кәмселекһеҙ булыуы шарт. 24Ҡорбанға килтерелә торған үгеҙ башмаҡтар, һарыҡ тәкәләре һәм тәкә бәрәстәр менән бергә, һандарына күрә, тейешле икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан килтерелһен. 25Гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе лә килтерегеҙ; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

26Бишенсе көндө туғыҙ үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек ун дүрт тәкә бәрәс килтерегеҙ. Малдың кәмселекһеҙ булыуы шарт. 27Ҡорбанға килтерелә торған үгеҙ башмаҡтар, һарыҡ тәкәләре һәм тәкә бәрәстәр менән бергә, һандарына күрә, тейешле икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан килтерелһен. 28Гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе килтерелһен; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

29Алтынсы көндө һигеҙ үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек ун дүрт тәкә бәрәс килтерегеҙ. Малдың кәмселекһеҙ булыуы шарт. 30Ҡорбанға килтерелә торған үгеҙ башмаҡтар, һарыҡ тәкәләре һәм тәкә бәрәстәр менән бергә, һандарына күрә, тейешле икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан килтерелһен. 31Гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе лә килтерегеҙ; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

32Етенсе көндө ете үгеҙ башмаҡ, ике һарыҡ тәкәһе һәм бер йәшлек ун дүрт тәкә бәрәс килтерегеҙ. Малдың кәмселекһеҙ булыуы шарт. 33Ҡорбанға килтерелә торған үгеҙ башмаҡтар, һарыҡ тәкәләре һәм тәкә бәрәстәр менән бергә, һандарына күрә, тейешле икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан килтерелһен. 34Гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе лә килтерегеҙ; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

35Һигеҙенсе көндө һеҙҙә изге йыйын булһын, бер эш тә эшләмәгеҙ. 36Тотош яндырыу ҡорбаны, Раббыға күркәм хуш еҫ булараҡ ут ҡорбаны килтерегеҙ: бер башмаҡ, бер һарыҡ тәкәһе, берәр йәшлек ете бәрәс, улар кәмселекһеҙ булһын. 37Был ҡорбандар менән бергә, башмаҡ, һарыҡ тәкәһе, бәрәстәр һанына ярашлы, тейешле икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан 38һәм гонаһ ҡорбаны итеп бер кәзә тәкәһе килтерелһен; уны көн дә килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбаны менән икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбанға өҫтәмә рәүештә килтерегеҙ.

39Билдәләнгән байрамдарығыҙҙа Раббыға килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбандары, икмәк саҙаҡаһы, түкмә ҡорбан, татыулыҡ ҡорбандары ана шулар. Уларҙы әйткән нәҙерегеҙ буйынса, йәки үҙ ихтыярығыҙ менән килтерә торған саҙаҡаларға өҫтәмә рәүештә тәҡдим итегеҙ»+.

30

30^1Муса Раббы бойорғандың барыһын да исраилдарға һөйләп бирҙе.

Нәҙер хаҡында ҡанун

2Муса Исраил ырыуҙарының башлыҡтарына былай тине:

– Раббы бына нимә тип бойорҙо: 3кем дә кем Раббыға нәҙер әйтһә йәки үҙен вәғәҙә анты менән бәйләһә, ул һүҙендә торһон, әйткәненең һәммәһен үтәһен+.

4Әгәр ҡатын-ҡыҙ йәш сағында, атай йортонда торған саҡта, Раббыға нәҙер әйтһә йәки үҙен вәғәҙә менән бәйләһә, 5был нәҙерҙе һәм был вәғәҙәне ишетеп, атаһы бер ни ҙә әйтмәһә, ул сағында ҡыҙҙың бөтә нәҙере, вәғәҙәләре үҙ көсөндә булыр. 6Атаһы ишетеп тыйһа, бер нәҙеренең дә, үҙен бәйләгән бер вәғәҙәһенең дә көсө булмаҫ, ә Раббы уны ғәфү итер, сөнки ҡыҙҙың атаһы рөхсәт итмәне.

7Әгәр ҡыҙ кейәүгә сыҡһа, ә уның үҙен бәйләгән нәҙере йәки уйламайынса әйткән вәғәҙәһе булһа, 8был хаҡта ишеткән ире бер ни ҙә әйтмәһә, был ҡатындың нәҙерҙәре, вәғәҙәләре көсөндә булыр. 9Әгәр ҙә ире, был хаҡта белеп, ҡатынына рөхсәт итмәһә, әлеге ҡатын әйткән нәҙеренән, йәки уйламайынса биргән вәғәҙәһенән азат буласаҡ. Раббы уны ғәфү итер.

10Тол ҡалған йәки иренән айырылған ҡатындың үҙен бәйләгән нәҙере көсөндә булыр.

11Әгәр ҡатын ире йортонда нәҙер әйтһә йә ант итеп үҙен вәғәҙә менән бәйләһә, 12быны ире ишетеп тә, бер ни ҙә әйтмәһә, тыймаһа, уның бөтә нәҙере һәм үҙен бәйләгән вәғәҙәләре көсөндә булыр. 13Әгәр ире ишетеп тыйһа, ҡатындың әйткән нәҙерҙәре, вәғәҙәләре көсөндә булмаҫ, сөнки ире кире ҡаҡты, ә Раббы ҡатынды ғәфү итер.

14Ҡатын-ҡыҙҙың һәр нәҙерен, нәфсеһен тыйыр өсөн биргән һәр вәғәҙәһен ире раҫлай ҙа, кире ҡаға ла ала. 15Әгәр ире быны ишеткән көндә лә, икенсе көндә лә өндәшмәһә, ҡатындың нәҙере һәм вәғәҙәһе раҫланған булыр, сөнки ире быларҙы ишетеп тә, өндәшмәне. 16Әгәр ҙә ир, ишеткәс, күпмелер ваҡыт үткәндән һуң ғына кире ҡаҡһа, ул сағында ҡатынының нәҙерҙе үтәмәгәне өсөн ғәйебен ул үҙенә ала булыр.

17Ҡатын менән ирҙең, йәш сағында атай йортонда йәшәгәндә ҡыҙ менән уның атаһының мөнәсәбәттәре тураһында Раббы Муса аша еткергән ҡағиҙәләр бына шулар.

31

Мидйәндәрҙән үс алыу

31^1Раббы Мусаға былай тине:

2– Исраилдар өсөн Мидйән халҡынан үс ал. Һуңынан ата-бабаларың менән ҡауышасаҡһың+.

3Муса халыҡҡа былай тине:

– Арағыҙҙан яугирҙәр ҡоралландырығыҙ, улар мидйәндәргә ҡаршы һуғышҡа барыр, Раббының ул халыҡҡа булған үсен ҡайтарыр. 4Исраилдарҙың һәр ырыуынан берәр мең кешене һуғышҡа әҙерләгеҙ.

5Исраилдың һәр ырыуынан берәр мең кеше һайлап алынды, ҡораллы ун ике мең кеше яуға әҙерләнде. 6Һәр ырыуҙан берәр мең кешене Муса Әлғазар ҡаһиндың улы Пинхас менән һуғышҡа оҙатты. Пинхас Изге сатыр һауыттары менән хәүеф тураһында ҡысҡырта торған борғоларҙы алды+. 7Исраилдар, Раббы Мусаға бойорғанса, мидйәндәргә ҡаршы һуғышҡа китте һәм уларҙың бөтә ирҙәрен ҡырҙы. 8Барса ирҙәре менән бергә мидйәндәрҙең биш батшаһын – Әүиҙе, Рәҡәмде, Сурҙы, Хурҙы һәм Рәғавты ла үлтерҙеләр, Беғор улы Билғамды ла ҡылыстан үткәрҙеләр+. 9Мидйәндәрҙең ҡатын-ҡыҙҙарын һәм балаларын әсирлеккә алдылар, бөтә мал-тыуарын, көтөүҙәрен, бөтә йорт-ҡаралтыларын яумал иттеләр, 10йәшәгән урындарындағы барлыҡ ҡала-ауылдарын үртәнеләр, 11кешенән алып малғаса бөтә табышты – 12әсирҙәрҙе, яумалды – Моав тигеҙлегенә, Иордан буйында Йерихо ҡаршыһына ҡоролған тупламдарына, Муса менән Әлғазар ҡаһинға, Исраил йәмғиәтенә алып ҡайттылар.

13Уларҙы ҡаршыларға тупламдан Муса менән Әлғазар ҡаһин һәм йәмғиәттең бөтә башлыҡтары сыҡты. 14Муса һуғыштан ҡайтҡан хәрби етәкселәргә, мең һәм йөҙ баштарына бик ныҡ асыуланып:

15– Ниңә ҡатын-ҡыҙҙарҙы тере ҡалдырҙығыҙ? – тине. –+
16Тап шул ҡатындар, Билғам ҡотортоуы буйынса, исраилдарҙы Пеғорҙағы ваҡиға арҡаһында Раббыға хыянат иттерҙе бит! Раббы йәмғиәте шулар арҡаһында үләт ҡазаһына тарыны!+
17Шуның өсөн бөтә ир балаларҙы, ир ҡуйынын күргән барлыҡ ҡатындарҙы үлтерегеҙ+. 18Ир ҡуйынын күреп өлгөрмәгән ҡыҙ балаларҙы үлтермәгеҙ, үҙегеҙгә ҡалдырығыҙ+. 19Тағы шул: ете көн тупламдан ситтә булығыҙ. Кеше үлтергән йәки мәйеткә ҡағылған һәр кем – үҙегеҙ ҙә, әсирҙәрегеҙ ҙә – өсөнсө көндө һәм дә етенсе көндө таҙарынһын+. 20Барлыҡ кейем-һалымығыҙҙы, күндән, кәзә дебетенән булған, ағастан яһалған барлыҡ әйберҙәрегеҙҙе таҙартығыҙ.

21Әлғазар ҡаһин һуғыштан ҡайтҡан яугирҙәргә былай тине:

– Раббы Мусаға биргән ҡанундың ҡағиҙәһе шундай: 22алтынды, көмөштө, баҡырҙы, тимерҙе, аҡ һәм ҡара ҡурғашты – 23утҡа түҙгән бөтөнөһөн – таҙарындырыу өсөн ут аша үткәрегеҙ, шунан таҙарыныу һыуы менән йыуығыҙ. Утҡа сыҙамағанды һыуҙа йыуығыҙ. 24Етенсе көндө кейем-һалымығыҙҙы йыуығыҙ, таҙа булырһығыҙ, шунан һуң тупламға ҡайтығыҙ+.

Яумалды бүлеү

25Раббы Мусаға былай тине:

26– Әлғазар ҡаһин һәм халыҡтың нәҫел башлыҡтары менән бергәләп әсиргә алынған кешеләрҙе, табышҡа төшкән малды һана. 27Яумалды яуҙа ҡатнашҡандар менән бөтә йәмғиәткә таратыр өсөн, тигеҙ итеп икегә бүл+. 28Һуғышта ҡатнашҡан яугирҙәрҙең өлөшөнән һәр биш йөҙөнсө әсирҙе, эре малды, ишәкте һәм ваҡ малды ал да Раббыға һалым итеп, 29Уға саҙаҡа рәүешендә Әлғазар ҡаһинға тапшыр. 30Исраил халҡы өлөшөнән һәр илленсе әсирҙе, эре малды, ишәкте һәм ваҡ малды Раббы сатырында яуаплы булған левиҙәргә бир.

31Муса менән Әлғазар ҡаһин Раббы Мусаға ҡушҡанса эшләне.

32Һуғышта булғандар алып ҡайтҡан табыш-яумал түбәндәгесә ине: ваҡ мал – алты йөҙ етмеш биш мең, 33эре мал – етмеш ике мең, 34ишәктәр – алтмыш бер мең, 35кешеләр: ир ҡуйыны күрмәгән ҡыҙҙар – утыҙ ике мең.

36Уларҙың яртыһы һуғышта ҡатнашҡандарҙың өлөшөнә төштө: ваҡ мал – өс йөҙ утыҙ ете мең биш йөҙ, 37уларҙан Раббыға ваҡ малдан һалым – алты йөҙ етмеш биш; 38эре мал – утыҙ алты мең, ошонан Раббыға – етмеш ике баш; 39ишәктәр – утыҙ мең биш йөҙ, ошонан Раббыға – алтмыш бер баш; 40кешеләр – ун алты мең, ошонан Раббыға – утыҙ ике йән. 41Муса, үҙенә Раббы бойорғанса, был саҙаҡаны – Раббыға тигән һалымды – Әлғазар ҡаһинға тапшырҙы.

42Һуғыштан алып ҡайтҡандан Муса исраилдарға тип айырып алған 43йәмғиәткә төшкән өлөш түбәндәгесә ине: ваҡ мал – өс йөҙ утыҙ ете мең биш йөҙ, 44эре мал – утыҙ алты мең, 45ишәктәр – утыҙ мең биш йөҙ, 46кешеләр – ун алты мең. 47Муса, Раббы бойорғанса, исраилдар өлөшөнән кеше һәм мал-тыуарҙың илленән берен алып, Раббы сатырында яуаплы булған левиҙәргә бирҙе.

48Мусаға ғәскәр башлыҡтары – мең һәм йөҙ баштары килде лә 49былай тине:

– Беҙ хеҙмәтселәрең ҡул аҫтыбыҙға һин биргән яугирҙәрҙе иҫәпләп сыҡты, береһе лә юғалмаған. 50Бына, үҙебеҙҙе Раббы алдында пакландырыу өсөн, үҙебеҙ тапҡан алтын әйберҙәрҙе – ҡулбаш беләҙеге, беләҙектәр, балдаҡтар, алҡалар һәм мунсаҡтарҙы – бүләк итеп килтерҙек+.

51Муса менән Әлғазар ҡаһин уларҙан был алтын әйберҙәрҙе алды. 52Мең һәм йөҙ баштарынан Раббыға иғәнә булараҡ килтерелгән алтын бөтәһе ун алты мең ете йөҙ илле шекел тартты. 53Һуғышта ҡулға төшөргән алтынды иһә яугирҙәр үҙҙәренә алғайны+.

54Муса менән Әлғазар ҡаһин алтынды мең һәм йөҙ баштарынан ҡабул итеп алдылар ҙа исраилдар иҫтәлеге итеп Раббы хозурына, Осрашыу сатырына килтерҙеләр+.

32

Ер бүлешеү

32^1Рәүвән менән Ғад тоҡомдарының мал-тыуары ғәйәт күп ине. Яғзер менән Ғилғәд ерҙәренең көтөү йөрөтөүгә яраҡлы икәнен күргәс,+
2Ғад менән Рәүвән улдары Муса менән Әлғазар ҡаһинға һәм йәмғиәт башлыҡтарына килеп:

3– Ғатароҫ менән Дивон, Яғзер менән Нимра, Хешбон менән Әлғәле, Севам менән Нево һәм дә Беғон – 4Исраил йәмғиәте өсөн Раббы яулаған ерҙәр – көтөү йөрөтөргә яраҡлы, ә беҙ ҡолдарыңдың мал-тыуары бар бит, – тинеләр+. 5Шунан дауам иттеләр:

– Әгәр күңелеңә хуш килһәк, шул биләмәләрҙе мөлкәт итеп беҙ ҡолдарыңа бирсе, Иордан аша сығарма беҙҙе.

6Муса Ғад менән Рәүвән улдарына былай тине:

– Туғандарығыҙ яуға китер, ә һеҙ бында ҡалырһығыҙмы? 7Ниңә һеҙ исраилдарҙың Раббы бирәсәк ергә барыу теләген һүндерәһегеҙ? 8Мин Ҡадеш-Барнеағтан шул ерҙәрҙе ҡарарға тип атайҙарығыҙҙы ебәргәс, улар ҙа шулай иткәйне:+
9Әшкол үҙәненә барып еттеләр, Раббы уларға бирергә вәғәҙә иткән ерҙе күрҙеләр, ләкин исраилдарҙы унда барыуҙан кире һүрҙеләр. 10Шул көндө Раббының асыуы ялҡынланды,+
11Ул: «Мысырҙан сыҡҡан был кешеләрҙең егерме йәше тулғандары һәм унан өлкәндәре Мин ант итеп Ибраһимға, Исхаҡҡа һәм дә Яҡупҡа вәғәҙә иткән ерҙе күрмәйәсәк, сөнки улар Миңә ысын күңелдән эйәрмәне+. 12Ул ергә ҡынизи Йефунне улы Калев менән Нун улы Йушағ ҡына барып етер, сөнки улар Раббыға ысын күңелдән эйәрҙе», – тип ант итте+.

13Раббының Исраилға ҡаршы асыуы ялҡынланды, Ул Раббы алдында яманлыҡ ҡылған был быуын тулыһынса үлеп бөткәнсе уларҙы ҡырҡ йыл сүллек буйлап йөрөттө+.

14Эй гонаһлылар быуыны, атайҙарығыҙға оҡшап, хәҙер һеҙ Раббының Исраилға асыуын тағы ла нығыраҡ ҡабартаһығыҙ. 15Раббынан йөҙ сөйөрһәгеҙ, Ул исраилдарҙы йәнә сүллектә ҡалдырасаҡ, ә һеҙ халыҡты тамам һәләк иттерәсәкһегеҙ.

16Рәүвән һәм Ғад улдары, Муса эргәһенә килеп, былай тине:

– Бында беҙ кәзә-һарығыбыҙға аҙбарҙар һәм балаларыбыҙға ҡалалар төҙөрбөҙ. 17Үҙебеҙ иһә ҡоралланырбыҙ ҙа исраилдарҙы тәғәйен ерҙәренә еткергәнсе алдарынан барырбыҙ, ә балаларыбыҙ, был ерҙәге сит халыҡтарҙан хәүеф-хәтәр күрмәһен өсөн, нығытылған ҡалаларҙа ҡалыр+. 18Исраилдар үҙ биләмәләренә эйә булғансы өйҙәребеҙгә ҡайтмабыҙ+. 19Беҙ улар менән бергә Иордандың аръяғында биләмә алмаясаҡбыҙ, сөнки беҙҙең биләмәләр – бында, Иордандың көнсығыш тарафында+.

20Муса уларға былай тип яуап ҡайтарҙы:

– Әгәр ысынлап та әйткәнегеҙҙе эшләһәгеҙ, ҡоралланып, Раббы алдында яуға барһағыҙ, 21бөтә яугирҙәрегеҙ Раббы хозурында Иордан аръяғына сығып, Ул Үҙенең дошмандарын ҡырып бөткәнсе, 22ил Раббыға буйһонғансы алышһа, ул сағында боролоп ҡайтырһығыҙ. Шунда һеҙҙең Раббы алдында ла, Исраил йәмғиәте алдында ла бурысығыҙ үтәлгән булыр һәм был ерҙәр Раббы күҙендә һеҙҙең биләмәләрегеҙ булып иҫәпләнер. 23Ләкин шулай итмәһәгеҙ, Раббы алдында гонаһ ҡылған булырһығыҙ, гонаһ өсөн язаһын алырһығыҙ. 24Балаларығыҙға ҡалалар, кәзә-һарығығыҙға аҙбарҙар ҡороғоҙ, телегеҙ менән әйткәнде эшләгеҙ.

25Ғад менән Рәүвән улдары Мусаға былай тине:

– Хакимыбыҙ нисек бойорһа, беҙ ҡолдарың шуны үтәр. 26Балаларыбыҙ, ҡатындарыбыҙ, көтөүҙәребеҙ һәм бөтә мал-тыуарыбыҙ Ғилғәд ҡалаларында ҡалыр. 27Беҙ ҡолдарың иһә, бөтөнөбөҙ ҡоралланып, хакимыбыҙ әйткәнсә, Раббы хозурында һуғышҡа сығыр.

28Муса улар тураһында бойороғон Әлғазар ҡаһинға, Нун улы Йушағҡа, Исраил ырыуҙары башлыҡтарына еткерҙе.

29Уларға Муса былай тине:

– Ғад менән Рәүвән улдары, һәр береһе ҡоралланып, һеҙҙең менән Иордан аръяғына Раббы хозурында һуғышҡа сыҡһа һәм ул ерҙәр буйһондоролһа, Ғилғәд ерҙәрен уларға биләмәгә бирегеҙ. 30Әгәр инде һеҙҙең менән беренсе рәттәрҙә һуғышҡа бармаһалар, ул сағында әйҙә үҙҙәренең биләмәләре, һеҙҙең биләмәләр һымаҡ, Ҡәнғәндә булыуы менән ҡәнәғәтләнһендәр.

31Ғад менән Рәүвән улдары былай тип яуап бирҙе:

– Раббы һинең ҡолдарыңа ни тип бойорған, беҙ шуны эшләрбеҙ. 32Беҙ, ҡоралланып, Раббы алдында, Ҡәнғән еренә барырбыҙ, ә беҙҙең биләмәләр Иордандың был яғында булһын.

33Муса Ғад менән Рәүвән улдарына, Йософ улы Менашше ырыуының яртыһына ҡалалары, тирә-яҡ ерҙәре менән бергә әмөриҙәрҙең батшаһы Сихон батшалығын, Башандың Ғоғ батшалығын бирҙе. 34Ғад улдары нығытылған Дивон һәм Ғатароҫ, Ғароғер, 35Ғатароҫ-Шофан, Яғзер, Йогбеһа, 36Бейт-Нимра һәм Бейт-Һаран ҡалаларын төҙөнө һәм малдарына ҡуралар һалды. 37Рәүвән улдары Хешбон, Әлғәле, Ҡиръяҫаим, 38Нево һәм Бәғел-Меғон ҡалаларын – быларға икенсе исем ҡушылды – һәм Сивманы ҡабаттан төҙөнө, үҙҙәре торғоҙған ҡалаларға яңы исемдәр бирҙе.

39Менашше улы Махирҙың тоҡомдары Ғилғәдкә китте, уны алды һәм унда булған әмөриҙәрҙе ҡыуып сығарҙы+. 40Муса Ғилғәдте Менашше улы Махирға бирҙе, һәм улар шунда төйәкләнде+. 41Менашшеның улы Яир был төбәктә ауылдар биләне һәм уларҙы Яир ауылдары тип атаны+. 42Новах та Ҡынаҫ менән уға буйһонған ауылдарҙы алды, Ҡынаҫты үҙенең исеме менән Новах тип атаны.

33

Мысырҙан Иордан йылғаһына тиклем үткән юл

33^1Муса менән Һарун етәкселегендә сиреү-сиреү булып Мысыр еренән сыҡҡан исраилдар түбәндәге урындарға туплам ҡороп урынлашты. 2Муса, Раббы бойорғанса, уларҙың сәфәрҙәге туплам ҡорған урындарын теркәп барҙы. Туплам урындары түбәндәгесә.

3Беренсе айҙың ун бишенсе көнөндә, Ҡотҡарылыу байрамының иртәгәһенә, исраилдар бөтә Мысырҙың күҙ алдында ҡыйыу атлап Рағмесестан юлға төштө+. 4Ул ваҡытта мысырҙар Раббы һәләк иткән бөтә беренсе булып тыуған улдарын ерләй ине – был Раббының уларҙың аллалары өҫтөнән хөкөм ҡылыуы булды+.

5Исраилдар Рағмесестан шулай сығып китте һәм Суккоҫта туплам ҡорҙо+.

6Суккоҫтан киткәс, сүл ситендәге Эҫамда туплам ҡорҙолар+.

7Эҫамдан китеп, артҡа, Бәғел-Сефон алдындағы Пи-Һахироҫҡа табан боролдолар һәм Мигдол ҡаршыһында сатыр ҡороп урынлаштылар+.

8Пи-Һахироҫтан киткәс, диңгеҙ аша сүллеккә үттеләр ҙә Эҫам сүле буйлап өс көн барҙылар, шунан Марала туплам ҡорҙолар+.

9Маранан китеп, Элимға килделәр. Бында ун ике шишмә һәм етмеш төп хөрмә ағасы бар ине, шунда урынлаштылар+.

10Элимдан китеп, Ҡамышлы диңгеҙ ярында туҡтанылар.

11Ҡамышлы диңгеҙҙән китеп, Син сүленә килеп урынлаштылар+.

12Син сүленән китеп, Дофҡала урынлаштылар.

13Дофҡанан китеп, Алушта урынлаштылар.

14Алуштан китеп, Рефидимда туҡтанылар, бында халыҡҡа эсәр һыу юҡ ине+.

15Рефидимдан китеп, Синай сүлендә урынлаштылар+.

16Синай сүленән киткәс, Ҡивроҫ-Һаттауала урынлаштылар+.

17Ҡивроҫ-Һаттауанан китеп, Хасироҫта урынлаштылар+.

18Хасироҫтан китеп, Риҫмала урынлаштылар.

19Риҫманан китеп, Риммон-Пәрәстә урынлаштылар.

20Риммон-Пәрәстән китеп, Ливнала урынлаштылар.

21Ливнанан китеп, Риссала урынлаштылар.

22Риссанан китеп, Ҡыһылаҫала урынлаштылар.

23Ҡыһылаҫанан китеп, Шәфәр тауы янында урынлаштылар.

24Шәфәр тауынан китеп, Харадала урынлаштылар.

25Хараданан китеп, Маҡһылоҫта урынлаштылар.

26Маҡһылоҫтан китеп, Тахаҫта урынлаштылар.

27Тахаҫтан китеп, Терахта урынлаштылар.

28Терахтан китеп, Миҫкала урынлаштылар.

29Миҫканан китеп, Хашмонала урынлаштылар.

30Хашмонанан китеп, Мосероҫта урынлаштылар.

31Мосероҫтан китеп, Бене-Яғаҡанда урынлаштылар+.

32Бене-Яғаҡандан китеп, Хор-Һаггидгадта урынлаштылар.

33Хор-Һаггидгадтан китеп, Йотбаҫала урынлаштылар+.

34Йотбаҫанан китеп, Ғавронала урынлаштылар.

35Ғавронанан китеп, Ғәсйон-Ғәвәрҙә урынлаштылар+.

36Ғәсйон-Ғәвәрҙән китеп, Цин сүлендә, йәғни Ҡадешта, урынлаштылар+.

37Ҡадештан китеп, Эдом ерҙәре сигендә Һор тауы янында урынлаштылар+.

38Һарун ҡаһин Раббы ҡушыуы буйынса Һор тауына күтәрелде һәм исраилдарҙың Мысыр еренән сығыуының ҡырҡынсы йылында, бишенсе айҙың беренсе көнөндә, вафат булды+. 39Һор тауында мәрхүм булғанында Һарунға йөҙ ҙә егерме өс йәш ине.

40Шул саҡта Ҡәнғәндәге Ғарадтың Негевта йәшәгән батшаһы исраилдар килә ятҡанын ишетте+.

41Исраилдар Һор тауынан Салмонаға барып урынлашты.

42Салмонанан Пунонға барып урынлаштылар.

43Пунондан Овоҫҡа барып урынлаштылар+.

44Овоҫтан Моав сигендәге Ғийе-Һағаваримға барып урынлаштылар+.

45Ғийе-Һағаваримдан китеп, Дивон-Ғадҡа барып урынлаштылар.

46Дивон-Ғадтан китеп, Ғалмон-Дивлаҫаимға барып урынлаштылар.

47Ғалмон-Дивлаҫаимдан китеп, Нево алдындағы Ғаварим тауҙарында урынлаштылар+.

48Ғаварим тауҙарынан Иордан буйына барып, Моав тигеҙлегендә, Йерихо ҡаршыһында туплам ҡороп урынлаштылар+. 49Улар Моав тигеҙлегендә, Иордан буйында, Бейт-Йешимоҫтан Авел-Шиттимгә тиклем арала туҡталды+.

Нәҙер ителгән ерҙе биләү хаҡында ҡағиҙә

50Моав тигеҙлегендә, Иордан буйында, Йерихо ҡаршыһында саҡта Раббы Мусаға былай тине:

51– Исраилдарға шуны еткер: «Иорданды кисеп, Ҡәнғән еренә сыҡҡас, 52ундағы бөтә халыҡты ҡыуығыҙ, биҙәкле таштарын, ҡойолма илаһтарын юҡ итегеҙ, табыныу ҡалҡыулыҡтарын туҙҙырығыҙ+. 53Ерҙәрен биләгеҙ һәм шунда урынлашығыҙ, сөнки Мин уны милек итеп һеҙгә бирәм. 54Ерҙе йәрәбә буйынса нәҫел-ара бүлешегеҙ: күп һанлыға биләмәне күберәк, аҙ һанлыға аҙыраҡ бирегеҙ. Йәрәбә буйынса кемгә ҡайһы ер сыға, шул уға булһын. Өлөшөгөҙҙө ата-бабаларығыҙ ырыуҙары буйынса биләмә итеп алығыҙ+.

55Әгәр Ҡәнғәндә йәшәгәндәрҙе ҡыуып ебәрмәһәгеҙ, тороп ҡалғандар күҙегеҙгә дегәнәк булып төшәсәк, ҡабырғағыҙға энә булып ҡаҙаласаҡ, һеҙ йәшәгән ерҙә һеҙҙе ҡыҫырыҡлаясаҡ. 56Шул саҡта Мин уларға ҡаршы нимә ҡылырға ниәт итһәм, шуны һеҙгә ҡылырмын».

34

Ҡәнғән ере сиктәре

34^1•Раббы Мусаға былай тине:

2– Исраилдарға шуны бойор: Ҡәнғән еренә ингәс, унда Мин һеҙгә бирәсәк биләмәләрҙең сиктәре түбәндәгесә булыр.

3Көньяҡтағы сиктәрегеҙ Цин сүленән һәм Эдом сиктәре буйынса һуҙылыр. Ул сигегеҙ Тоҙло диңгеҙҙең көньяҡ осонан көнсығышта башланыр+. 4Унан көньяҡҡа Ғаҡраббим тарлауығына тартылыр һәм Цин аша үтер, унан көньяҡтан Ҡадеш-Барнеағҡа табан сығыр, шунан Хасар-Аддарға тартылыр һәм Ғасмон аша үтер. 5Ғасмондан Мысыр сигендәге йылғаға табан боролор ҙа, Бөйөк диңгеҙ[*] буйында тамамланыр.

6Көнбайыш сиктәрегеҙ Бөйөк диңгеҙ буйлап үтер. Был – көнбайыш сиктәрегеҙ.

7Бына һеҙҙең төньяҡ сигегеҙ. Уны Бөйөк диңгеҙҙән – Һор тауына,+
8Һорҙан Лево-Хамаҫҡа тиклем үткәрегеҙ. Артабан сик Седадҡа тартылыр;+
9унан Зифронға тиклем дауам итер ҙә, Хасар-Ғенанға етеп туҡтар. Был – һеҙҙең төньяҡ сиктәрегеҙ.

10Көнсығыш сикте Хасар-Ғенандан Шефамға ҡарай үткәрегеҙ, 11Шефамдан сик Ғайндың көнсығышынан Ривлаға тартылыр, шунан көнсығыштан Киннереҫ күле ярҙарына терәлер+. 12Сик артабан Иордан йылғаһы буйлап төшөр ҙә Тоҙло диңгеҙгә етеп туҡтар.

Был һеҙҙең илегеҙ булыр. Уның сиктәре шулай+.

13Муса Исраил халҡына шуны бойорҙо:

– Раббы туғыҙ ырыуға һәм Менашшеның ярты ырыуына бирергә ҡушҡан ерҙәр ошо, һеҙ уны йәрәбә буйынса бүлеп алырһығыҙ. 14Ә Рәүвән һәм Ғад ырыуҙары ғаиләләре менән, Менашше ырыуының икенсе яртыһы һымаҡ уҡ, 15биләмә ерҙәрен Йерихо ҡаршыһынан, Иордандың көнсығыш тарафында алды.

16Раббы Мусаға былай тине:

17– Бына ерҙе һеҙгә бүлеп бирәсәк кешеләрҙең исемдәре: Әлғазар ҡаһин һәм Нун улы Йушағ+. 18Ер бүлергә һәр ырыуҙан берәр башлыҡты алығыҙ. 19Уларҙың исемдәре:

Йәһүҙә ырыуынан Йефунне улы Калев;+

20Шимғон ырыуынан – Ғаммиһуд улы Шемуил;

21Бинйәмин ырыуынан – Кислон улы Әлидад;

22Дан ырыуынан – ырыу башлығы Буккий Йогли улы;

23Йософтоң улы Менашше ырыуынан – ырыу башлығы Ханниил Эфод улы;

24Әфраим ырыуынан – ырыу башлығы Ҡемуил Шифтан улы;

25Зевулун ырыуынан – ырыу башлығы Әлисафан Парнах улы;

26Исасхар ырыуынан – ырыу башлығы Палтиил Ғаззан улы;

27Ашер ырыуынан – ырыу башлығы Ахиһуд Шеломи улы;

28Нафтали ырыуынан – ырыу башлығы Педаһил Ғаммиһуд улы.

29Ҡәнғән ерендә исраилдарға биләмәләр бүлергә Раббы ошо кешеләргә бойорҙо.

35

Левиҙәргә бирелгән ҡалалар

35^1•Моав тигеҙлегендә, Иордан буйында, Йерихо ҡаршыһында Раббы Мусаға былай тине:

2– Исраилдарға бойороҡ бир, мөлкәт итеп алған биләмәләренән левиҙәргә ҡалалар, ҡалалар тирәләй көтөүлектәр бүлһендәр: 3ҡалалар уларға йәшәр өсөн, көтөүлектәр уларҙың мал-тыуары, көтөүҙәре һәм башҡа хайуандары өсөн булыр. 4Ҡалалар янында левиҙәргә бирелергә тейешле көтөүлектәр ҡала диуарынан алып һәр яҡҡа ла меңәр терһәккә һуҙылырға тейеш. 5Ҡала көтөүлек уртаһында ҡалырлыҡ итеп, уның диуарынан көнсығышҡа, көньяҡҡа, көнбайышҡа һәм төньяҡҡа икешәр мең терһәк ер үлсәп сик билдәләгеҙ – ҡала тирәһендәге был ерҙәрҙә левиҙәрҙең көтөүлектәре булыр.

Һыйыныу ҡалалары

6Левиҙәргә һеҙ бирәһе ҡалаларҙан алтауһы һыйыныу өсөн булыр – кеше үлтереүселәргә һеҙ шунда ҡасырға рөхсәт итерһегеҙ. Левиҙәргә был алтауҙан тыш тағы ла ҡырҡ ике ҡала бирегеҙ+. 7Шулай итеп, левиҙәргә көтөүлектәр менән бергә һеҙ бирергә тейешле ҡалалар бөтәһе ҡырҡ һигеҙ булыр. 8Исраилдар биләмәләренән левиҙәргә ҡалалар биргәндә ҙурыраҡ ырыуҙарҙан – күберәк, бәләкәйерәгенән аҙыраҡ бирегеҙ. Һәр ырыу, ниндәй биләмә алыуынан сығып, левиҙәргә үҙ ҡалаларынан өлөш бирһен.

9•Раббы Мусаға былай тине:

10– Исраилдарға иғлан ит: Иорданды кисеп Ҡәнғән еренә сыҡҡас, 11яңылыштан кеше үлтергән кешеләр ҡаса алһын өсөн, һыйыныу ҡалалары һайлап алығыҙ+. 12Әҙәм үлтергән кеше йәмғиәт алдында хөкөмгә баҫтырылғанға тиклем харап ителеп ҡуймаһын өсөн ҡан өсөн ҡан тип үс алыусынан ҡасып торорға ошо ҡалаларығыҙ булыр. 13Һыйыныу өсөн һеҙ бирергә тейешле ҡалалар алтау булһын: 14өс ҡаланы Иордандың был яғынан, өсәүһен Ҡәнғән ерендә бирегеҙ. Улар һыйыныу ҡалалары булыр. 15Яңылыштан кеше үлтергән һәр кем – исраилдар ҙа, килмешәктәр ҙә, йәшәргә индерелгән бүтән әҙәмдәр ҙә – был алты ҡалаға һыйына алыр.

16Әгәр берәү тимер ҡорал менән икенсе берәүгә һуҡһа һәм уны үлтерһә, ул – кеше үлтереүсе: ул үлем язаһына тарттырылырға тейеш. 17Әгәр ҙә берәү кешене үлтерерлек ҙур таш менән берәйһенә һуҡһа һәм тегеһе үлһә, ул – кеше үлтереүсе; ул үлем язаһына тарттырылырға тейеш. 18Әгәр берәйһе икенсе берәүгә кеше үлтерерлек ағас ҡорал менән һуҡһа һәм тегеһе үлһә, ул – кеше үлтереүсе; ул үлем язаһына тарттырылырға тейеш. 19Түгелгән ҡан өсөн үс алыусы үлтереүсене үҙе үлтерһен, уның менән осрашҡан саҡта үлтерһен. 20Берәү берәүҙе хаслашыуҙан йыға төртөп йәки уҫал ниәт менән берәй әйбер ырғытып үлтерһә, 21йәки дошманлашып, ҡулы менән үлтергәнсе һуҡһа, ул үлем язаһына тарттырылырға тейеш: ул – кеше үлтереүсе. Ҡан өсөн үс ҡайтарыусы туғанын үлтереүсене осратыу менән үлтерә ала.

22Берәү берәүҙе дошманлашмаҫтан яңылыш төртһә йәки уға яман уйһыҙ берәй әйбер ташлаһа,+
23йәки күрмәйенсә берәйһе өҫтөнә кеше үлтерерлек таш төшөрһә, әммә араларында дошманлыҡ һәм яуыз ниәт булмаһа, ә быныһы үлһә, 24ул сағында йәмғиәт үлтереүсе менән ҡан өсөн үс алыусы бәхәсен ошо күрһәтмәләр буйынса хәл итергә тейеш. 25Йәмғиәт үлтереүсене ҡан өсөн үс алыусы ҡулынан араларға һәм уны ул ҡасҡан һыйыныу ҡалаһына ҡайтарырға тейеш, үлтереүсе бында изге май менән мәсехләнгән баш ҡаһин вафат булғансы йәшәргә тейеш+. 26Әгәр үлтереүсе ҡасҡан һыйыныу ҡалаһынан ситкә сыҡһа, 27ҡан өсөн үс алыусы уны һыйыныу ҡалаһынан ситтә осратһа һәм үлтерһә, унда ҡан ҡойоу ғәйебе булмаясаҡ, 28сөнки үлтереүсе һыйыныу ҡалаһында баш ҡаһин вафат булғансы йәшәргә, баш ҡаһиндың вафатынан һуң ғына үҙ биләмәһенә ҡайтырға тейеш. 29Һеҙ йәшәгән бөтә урындарҙа ошолар быуындан-быуынға ҡарар һәм ҡағиҙәләр булһын.

30Әгәр берәйһе икенсе берәүҙе үлтерһә, ул шаһиттар һүҙенә ҡарап үлем язаһына дусар ителһен. Әммә үлемгә хөкөм итер өсөн бер генә шаһит етмәй+. 31Үлем язаһына лайыҡ булған үлтереүсенең йәне өсөн йолом алмағыҙ, сөнки ул үлемгә дусар ителергә тейеш+. 32Һыйыныу ҡалаһына ҡасҡан кеше баш ҡаһиндың вафатына тиклем үҙ еренә ҡайтып йәшәй алһын өсөн йолом алмағыҙ. 33Үҙегеҙ йәшәгән ерҙе нәжесләмәгеҙ, сөнки ҡан ерҙе нәжесләй, ерҙе бары тик ҡан ҡойоусының ҡаны менән генә пакландырып була+. 34Үҙегеҙ көн иткән, Мин һеҙҙең арала йәшәгән ерҙе нәжесләргә тейеш түгелһегеҙ, сөнки Мин, Раббы, исраилдар араһында йәшәйем+.

36

Кейәүгә сыҡҡан ҡыҙҙарҙың мираҫы

36^1•Йософ улдарының нәҫелдәренән Менашше улы Махирҙан тыуған Ғилғәд нәҫеленең ғаилә башлыҡтары Мусаға һәм Әлғазар ҡаһинға, Исраил нәҫелдәре башлыҡтарына 2былай тине:

– Раббы ерҙе һин хакимыбыҙға йәрәбә буйынса Исраил улдары араһында биләмә итеп бүлергә бойорғанда, һин хакимыбыҙға туғаныбыҙ Селофхадтың өлөшөн уның ҡыҙҙарына бирергә ҡушҡан. 3Әгәр Селофхадтың ҡыҙҙары исраилдарҙың бүтән ырыуҙарынан берәйһенә кейәүгә сыҡһа, ул сағында ҡыҙҙарҙың өлөшө беҙҙән алынып, уларҙың ирҙәренекенә ҡушылыр, беҙгә йәрәбә буйынса тейгән ер кәмер. 4Исраилдар Яңырыу йылына ингәндә, ҡыҙҙарҙың өлөшө уларҙың ирҙәренең ырыуына күсер, ата-бабаларыбыҙ ырыуының биләмәләренән алыныр+.

5Раббы ҡушыуы буйынса Муса исраилдарға былай тип бойорҙо:

– Йософ ырыуы вариҫтары дөрөҫ һөйләй. 6-7Селофхад ҡыҙҙары тураһында Раббы бына нимә тип бойора: «Улар күңелдәре тартҡан кешенең ҡатыны була ала, ләкин исраилдарҙың биләмәләре бер ырыуҙан икенсеһенә күсмәһен өсөн, үҙ аталары ырыуынан булған нәҫел кешеһенә генә кейәүгә сығырға тейеш, сөнки һәр кем үҙ ата-бабалары ырыуы биләмәләренә бәйле булырға тейеш+. 8Исраил халҡы ырыуҙарының береһендә ҡыҙ кеше атаһының ерен мираҫ итеп ала икән, ул атаһы ырыуындағы берәй нәҫелдең кешеһенә кейәүгә сыҡһын, шул саҡта ғына исраилдар үҙ ата-бабалары ерендә хужа булып ҡалыр+. 9Биләмә ерҙәре бер ырыуҙан икенсеһенә күсмәһен, һәр бер Исраил ырыуы үҙ ерҙәренә бәйле булһын».

10Раббы Мусаға нисек бойорһа, Селофхад ҡыҙҙары шулай эшләне. 11Селофхад ҡыҙҙары Махла, Тирса, Хогла, Милка һәм Ноға аталары яғынан ағайҙарының улдарына кейәүгә сыҡты. 12Улар Йософ улы Менашшеның нәҫел-нәсәбендә ҡатын булды, шуға күрә ерҙәре үҙ ата-бабалары нәҫеленең ырыуында ҡалды.

13Моав тигеҙлегендә, Иордан буйында, Йерихо ҡаршыһында, Раббы Муса аша Исраил халҡына еткергән бойороҡ-ҡарарҙар ошоларҙан ғибәрәт.

* 5:15 Эфа – ашлыҡ, ярма, он үлсәү берәмеге, яҡынса 22 л.

* 11:3 Тавғыра – йәһүд телендә «яндырыу» тигән мәғәнәлә.

* 11:32 Хомер – шыйыҡлыҡ үлсәү берәмеге, 220 л.

* 11:34 Ҡивроҫ-Һаттауа – йәһүд телендә «нәфселеләр ҡәберлеге» тигән мәғәнәлә.

* 12:1 Куш – хәҙерге Эфиопия.

* 13:17 Һошеяғ – йәһүд телендә «ул ҡотҡара», Йушағ – «Раббы ҡотҡара» тигән мәғәнәлә.

* 13:25 Әшкол – йәһүд телендә «тәлгәш» тигән мәғәнәлә.

* 18:19 Тоҙ килешеүе – «мәңгелек боҙолмаҫ килешеү» тигәнде аңлата.

* 20:13 Мерива – йәһүд телендә «дәғүәләшеү» тигән мәғәнәлә.

* 21:3 Харам ҡылыу – йәһүд телендә Раббыға бағышлауҙы – харам ҡылыуҙы, йәғни тулыһынса юҡ итеүҙе аңлата. Шул рәүешле Раббыға бағышланған нәмәне ҡулланырға ярамаған, ул тулыһынса юҡ ителергә тейеш булған.

* 21:16 Беер – йәһүд телендә «ҡоҙоҡ» тигән мәғәнәлә.

* 27:21 Урим – ҡаһиндың түшлегендә булып, Алланың ихтыярын белергә ярҙам иткән йәрәбә.

* 34:5 Бөйөк диңгеҙ – йәғни Урта диңгеҙ.

+ 1:1 Сығ 19:1, Сығ 25:22

+ 1:2 Сығ 30:12-14, Сығ 38:26, Иҫп 26:2, 2 Бат 24:1, 1 Йыл 21:2

+ 1:5 Иҫп 7:30
+ 1:6 Иҫп 7:36
+ 1:7 Сығ 6:23, Рут 4:20, 1 Йыл 2:10
+ 1:8 Иҫп 7:18
+ 1:9 Иҫп 7:24
+ 1:10 Иҫп 7:48
+ 1:11 Иҫп 7:60
+ 1:12 Иҫп 7:66
+ 1:13 Иҫп 7:72
+ 1:14 Иҫп 7:42
+ 1:15 Иҫп 7:78
+ 1:21 Иҫп 26:7
+ 1:23 Иҫп 26:14
+ 1:25 Иҫп 26:18
+ 1:27 Иҫп 26:22
+ 1:29 Иҫп 26:25
+ 1:31 Иҫп 1:27
+ 1:33 Иҫп 26:37
+ 1:35 Иҫп 26:34
+ 1:37 Иҫп 26:41
+ 1:39 Иҫп 26:43
+ 1:41 Иҫп 26:47
+ 1:43 Иҫп 26:50
+ 1:46 Сығ 38:26, Иҫп 26:51

+ 1:53 Иҫп 8:19, Иҫп 16:46, Иҫп 18:5, 1 Йыл 9:27

+ 2:3 Иҫп 1:7
+ 2:9 Иҫп 10:14
+ 2:16 Иҫп 10:18-20
+ 2:17 Иҫп 10:17, Иҫп 10:21
+ 2:24 Иҫп 10:22-24
+ 2:31 Иҫп 10:25-27
+ 2:32 Сығ 38:26, Иҫп 1:46, Иҫп 26:51
+ 2:33 Иҫп 1:47-53
+ 3:2 Сығ 6:23
+ 3:4 Лев 10:2, 1 Йыл 24:2
+ 3:6 Иҫп 18:2
+ 3:9 Иҫп 8:19, Иҫп 18:6
+ 3:10 Иҫп 16:40, 2 Йыл 26:18
+ 3:13 Сығ 13:2, Сығ 13:11-16
+ 3:17 Баш 46:11, Сығ 6:16-19, Сығ 10:2
+ 3:18 1 Йыл 6:17, 1 Йыл 23:7
+ 3:19 1 Йыл 6:2, 1 Йыл 6:18, 1 Йыл 23:12
+ 3:20 1 Йыл 6:19, 1 Йыл 23:21
+ 3:23 Иҫп 1:53
+ 3:25 Иҫп 4:24-26
+ 3:27 1 Йыл 26:23
+ 3:31 Иҫп 4:4, Иҫп 4:15
+ 3:32 Иҫп 4:16
+ 3:36 Иҫп 4:31-32
+ 3:39 Иҫп 26:62
+ 3:47 Сығ 13:13, Иҫп 18:15-16, Сығ 30:13

+ 4:3 Иҫп 8:24-25, 1 Йыл 23:3, 1 Йыл 23:24, 1 Йыл 23:27

+ 4:6 Сығ 25:5
+ 4:15 2 Бат 6:6-7, 1 Йыл 13:9-10
+ 4:16 Иҫп 3:32
+ 4:20 1 Бат 6:19
+ 4:24 Иҫп 3:25-26
+ 4:31 Иҫп 3:36-37
+ 5:2 Лев 13:3, Лев 15:2, Лев 13:46
+ 5:3 Лев 15:31
+ 5:6 Лев 6:2-3
+ 5:7 Лев 5:5, Лев 6:5
+ 5:13 Сығ 20:14, Лев 18:20
+ 5:15 Лев 5:11
+ 5:22 Зәб 108:18
+ 6:2 Хак 13:5, Ғам 2:11-12
+ 6:5 Зөл 44:20
+ 6:6 Лев 21:11
+ 6:10 Лев 1:14, Лев 5:7
+ 6:14 Лев 3:6, Лев 4:32
+ 6:15 Лев 2:4
+ 6:19 Сығ 29:23-24
+ 6:20 Лев 7:31
+ 6:23 Лев 9:23, Ҡнн 21:5, 1 Йыл 23:13
+ 6:24 Зәб 120:8, Зәб 133:3

+ 6:25 Зәб 4:7, Зәб 30:17, Зәб 66:2, Зәб 79:4, Зәб 79:8, Зәб 79:20, Зәб 118:135

+ 7:1 Сығ 40:17, Лев 8:10
+ 7:7 Иҫп 4:25
+ 7:8 Иҫп 4:31
+ 7:9 Иҫп 3:31
+ 7:12 Сығ 6:23, Иҫп 1:7
+ 7:14 Сығ 30:34-35
+ 7:15 Лев 1:2-3
+ 7:16 Лев 4:23-24
+ 7:17 Лев 3:1
+ 7:18 Иҫп 1:8
+ 7:24 Иҫп 1:9
+ 7:30 Иҫп 1:5
+ 7:36 Иҫп 1:6
+ 7:42 Иҫп 1:14
+ 7:48 Иҫп 1:10, 1 Йыл 7:26-27
+ 7:54 Иҫп 1:10
+ 7:60 Иҫп 1:11
+ 7:66 Иҫп 1:12
+ 7:72 Иҫп 1:13
+ 7:78 Иҫп 1:15
+ 7:89 Сығ 25:22
+ 8:7 Иҫп 19:9, Иҫп 19:17
+ 8:8 Лев 2:1
+ 8:14 Иҫп 3:45
+ 8:16 Сығ 13:2, Сығ 13:11-16
+ 8:19 Иҫп 3:9, Иҫп 1:53
+ 8:24 Иҫп 4:3, 1 Йыл 23:24, 1 Йыл 23:27
+ 9:2 Сығ 12:1, Лев 23:5
+ 9:6 Лев 21:1, Иҫп 5:2
+ 9:11 Сығ 12:6, 2 Йыл 30:2
+ 9:12 Сығ 12:46, Ях 19:36
+ 9:14 Сығ 12:48-49
+ 9:15 Сығ 13:21, Сығ 40:17
+ 9:17 Сығ 40:36
+ 10:3 Йои 2:15
+ 10:5 Иҫп 2:3-9
+ 10:6 Иҫп 2:10-16
+ 10:8 1 Йыл 15:24
+ 10:9 Иҫп 31:6, 2 Йыл 13:12, 2 Йыл 13:14
+ 10:10 Иҫп 29:1, Зәб 80:4, Иҫп 28:11-15
+ 10:12 Баш 21:21
+ 10:14 Иҫп 2:9, Иҫп 1:7-9
+ 10:17 Иҫп 2:17
+ 10:18 Иҫп 2:10-16
+ 10:21 Иҫп 4:4-15, Иҫп 7:9
+ 10:22 Иҫп 2:18-24
+ 10:25 Иҫп 2:25-31
+ 10:29 Сығ 2:18, Баш 12:7, Баш 32:12
+ 10:32 Хак 1:16
+ 10:34 Сығ 13:21
+ 10:35 Зәб 67:2, Ишғ 33:10
+ 11:1 Лев 10:2, Иҫп 16:35
+ 11:2 Яҡ 5:16
+ 11:4 Сығ 12:38, 1 Кор 10:6
+ 11:6 Иҫп 21:5
+ 11:8 Сығ 16:13, Сығ 16:15-31
+ 11:14 Сығ 18:18, Ҡнн 1:9
+ 11:15 Юнс 4:3
+ 11:16 Сығ 24:1, Ҡнн 1:15
+ 11:17 4 Бат 2:9, Нөх 9:20
+ 11:18 Сығ 19:10
+ 11:21 Сығ 12:37

+ 11:23 Ишғ 50:2, Ишғ 59:1, Иҫп 23:19, Зөл 12:25

+ 11:31 Сығ 16:13
+ 11:35 Иҫп 33:17
+ 12:6 Баш 46:2, Днл 8:2
+ 12:7 Ғвр 3:2, Ғвр 3:5
+ 12:8 Сығ 33:11, Сығ 33:19
+ 12:10 Лев 13:3
+ 12:14 Лев 13:46, Иҫп 5:2
• 13:1 Ҡнн 1:19-25
+ 13:1 Иҫп 10:12, Баш 21:21
+ 13:3 Йуш 3:12
+ 13:4 Иҫп 32:8, Ҡнн 1:22
+ 13:7 Иҫп 13:31
+ 13:17 Иҫп 11:28, Иҫп 14:6

+ 13:23 Йуш 15:14, Хак 1:10, Зәб 77:12, Зәб 77:43, Ишғ 19:11, Ишғ 30:4

+ 13:24 Иҫп 32:9, Ҡнн 1:24-25

+ 13:30 Сығ 17:8

+ 13:31 Иҫп 13:7, Иҫп 14:6, Иҫп 26:65, Иҫп 32:12, Иҫп 34:19, Ҡнн 1:36, Йуш 14:6-15, Йуш 15:13-19, Хак 1:12-15, 1 Йыл 2:9, 1 Йыл 2:18

+ 13:32 Йуш 14:8
+ 13:33 Зөл 36:12
+ 13:34 Баш 6:4, Ишғ 40:22
• 14:1 Ҡнн 1:26-32
+ 14:2 Сығ 16:3, Иҫп 20:3
+ 14:4 Нөх 9:17

+ 14:5 Иҫп 16:4, Иҫп 16:22, Иҫп 16:45, Иҫп 20:6, Йуш 7:6

+ 14:6 Сығ 24:13, Иҫп 11:28, Иҫп 13:31, Мрк 14:63, Ғмл 14:14

+ 14:9 Рим 8:31
+ 14:10 Сығ 17:4
+ 14:12 Сығ 32:10
+ 14:14 Сығ 15:14-15
+ 14:16 Ҡнн 9:28
+ 14:17 Сығ 34:6, Сығ 20:5, Ҡнн 5:9
• 14:20 Ҡнн 1:34-40

+ 14:21 Зәб 71:19, Ишғ 6:3, Ишғ 11:9, Хав 2:14

+ 14:23 Ҡнн 12:9-10, Зәб 94:11
+ 14:24 Иҫп 13:30, Иҫп 14:6, Йуш 14:10
+ 14:29 Ғвр 3:17, Иҫп 1:2-3
+ 14:30 Иҫп 26:64-65
+ 14:33 Ҡнн 1:3, Ҡнн 8:2
+ 14:34 Зөл 4:5-6
+ 14:38 Иҫп 26:65
• 14:39 Ҡнн 1:40-46
+ 14:43 Иҫп 13:30
+ 14:45 Иҫп 21:3, Хак 1:17

+ 15:3 Сығ 29:18, Лев 1:2-3, Лев 22:21, Сығ 23:14

+ 15:8 Лев 3:1

+ 15:10 Лев 1:9

+ 15:15 Сығ 12:49, Лев 19:34, Лев 24:22, Ҡнн 10:19

+ 15:19 Йуш 5:11-12
+ 15:22 Лев 4:2, Лев 4:27, Лев 5:15
+ 15:24 Лев 4:13
+ 15:27 Лев 4:27-28
+ 15:29 Иҫп 15:15
+ 15:30 Ғвр 10:26
+ 15:32 Сығ 35:3
+ 15:34 Лев 24:12
+ 15:35 Сығ 31:14, Лев 24:14-16
+ 15:38 Ҡнн 22:12, Маҫ 23:5
+ 15:40 Лев 11:44
+ 15:41 Лев 22:33
• 16:1 Зәб 105:16-18
+ 16:1 Сығ 6:16, Сығ 6:18, Сығ 6:21
+ 16:3 Сығ 19:6
+ 16:4 Иҫп 14:5
+ 16:5 2 Тим 2:19
+ 16:7 Лев 10:1
+ 16:9 Иҫп 8:14
+ 16:11 Сығ 16:7-8
+ 16:13 Сығ 2:14
+ 16:15 1 Бат 12:3
+ 16:21 Сығ 33:5

+ 16:22 Иҫп 14:5, Иҫп 27:16, Әйп 12:10, Вәғ 12:7, Зәк 12:1, Ғмл 17:28, Баш 18:23

+ 16:26 2 Тим 2:19
+ 16:29 3 Бат 22:28
+ 16:30 Зәб 54:16
+ 16:33 Хик 1:12
+ 16:35 Лев 10:2, Иҫп 11:1
+ 16:40 Иҫп 3:10, 2 Йыл 26:18
+ 16:45 Сығ 33:5, Иҫп 14:5
+ 16:46 Лев 16:12, Иҫп 1:53
+ 16:48 Иҫп 25:8, 2 Бат 24:25
+ 17:4 Сығ 25:22
+ 17:8 Ғвр 9:4
+ 18:1 Сығ 28:38
+ 18:2 Иҫп 3:6-10
+ 18:5 Иҫп 1:53
+ 18:7 Сығ 26:31, Лев 16:2, Иҫп 1:51
+ 18:8 Лев 7:32, Иҫп 5:9, Сығ 29:28
+ 18:11 Лев 22:2, Лев 22:3, Лев 22:11-13
+ 18:12 Ҡнн 18:4
+ 18:13 Сығ 23:19
+ 18:14 Лев 27:21, Лев 27:28
+ 18:15 Сығ 13:2, Сығ 13:11-16, Иҫп 3:46-47
+ 18:16 Сығ 30:13
+ 18:17 Сығ 13:2, Сығ 13:11-16
+ 18:18 Сығ 29:26-28
+ 18:19 Лев 2:13, 2 Йыл 13:5

+ 18:20 Ҡнн 10:9, Ҡнн 12:12, Ҡнн 14:27, Ҡнн 18:1-2, Йуш 13:33, Йуш 14:3, Йуш 18:7, Зөл 44:28

+ 18:21 Лев 27:30, Ҡнн 14:22
+ 18:26 Нөх 10:38
+ 19:2 Ҡнн 21:3, 1 Бат 6:7
+ 19:4 Лев 4:16-17
+ 19:5 Сығ 29:14, Лев 4:11-12, Лев 9:11
+ 19:6 Сығ 12:22, Лев 14:4
+ 19:7 Лев 11:25
+ 19:9 Иҫп 8:7
+ 19:10 Лев 11:25
+ 19:12 Иҫп 31:19
+ 19:13 Лев 15:31
+ 19:15 Лев 11:32
+ 19:18 Сығ 12:22
+ 19:19 Лев 11:25
+ 19:20 Лев 15:31
+ 19:22 Хаг 2:13
+ 20:1 Сығ 15:20
+ 20:2 Сығ 17:1-7
+ 20:3 Сығ 16:3, Иҫп 14:2
+ 20:6 Иҫп 14:5
+ 20:10 Зәб 105:33
+ 20:12 Иҫп 27:14, Ҡнн 31:2
+ 20:14 Баш 25:24-26, Ҡнн 2:4
+ 20:15 Баш 46:6-7, Сығ 1:11
+ 20:16 Сығ 2:23, Сығ 3:7, Сығ 14:19
+ 20:17 Иҫп 21:22, Ҡнн 2:27
+ 20:19 Ҡнн 2:28
+ 20:21 Хак 11:16-17
+ 20:22 Иҫп 33:37
+ 20:24 Иҫп 20:12
+ 20:26 Сығ 28:2, Сығ 29:29
+ 20:28 Иҫп 33:38-39, Ҡнн 10:6
+ 20:29 Ҡнн 34:8
+ 21:1 Иҫп 33:40

+ 21:2 Лев 27:29, Ҡнн 7:2, Хак 11:30-31, Баш 28:20

+ 21:4 Хак 11:18
+ 21:5 Иҫп 11:4-6, Иҫп 11:20
+ 21:9 4 Бат 18:4, Ях 3:14
+ 21:10 Иҫп 33:43
+ 21:11 Иҫп 33:44
+ 21:12 Ҡнн 2:13
+ 21:13 Иҫп 22:36, Хак 11:18
+ 21:15 Ҡнн 2:9, Ҡнн 2:18, Ҡнн 2:29, Ишғ 15:1
• 21:21 Ҡнн 2:24, Хак 11:19-22
+ 21:22 Иҫп 20:17, Иҫп 20:19
+ 21:24 Ҡнн 3:16, Йуш 12:2, Хак 11:13
+ 21:28 Йер 48:45-46

+ 21:29 Хак 11:24, Рут 1:15, 3 Бат 11:7, 4 Бат 23:13, Йер 48:7

+ 21:30 Иҫп 32:3, Йуш 13:17, Ишғ 15:2, Йер 48:18, 1 Йыл 19:7, Ишғ 15:2

+ 21:32 Иҫп 32:1, Йуш 13:25, 2 Бат 24:5, Йер 48:32

+ 21:33 Йуш 13:12
+ 21:34 Ҡнн 3:1-2
+ 22:2 Хак 11:25, Сығ 15:15, Әйп 40:10
+ 22:5 Ҡнн 23:4
+ 22:6 Йуш 24:9, Нөх 13:2, Мих 6:5
+ 22:18 3 Бат 13:8, 3 Бат 22:14
+ 22:23 Йуш 5:13
+ 22:36 Иҫп 21:13, Иҫп 21:15
+ 22:38 Ғам 3:8
+ 23:1 Әйп 42:8, 1 Йыл 15:26
+ 23:8 Хик 26:2
+ 23:9 Ҡнн 33:28, Сығ 33:16
+ 23:10 Баш 13:16

+ 23:19 Һош 11:9, 1 Бат 15:29, 2 Тим 2:13, Тит 1:1-2, Млх 3:6

+ 23:22 Иҫп 24:8
+ 23:23 Зәб 43:1
+ 23:24 Баш 49:9, Баш 49:27

+ 24:2 Иҫп 11:25, Хак 3:10, 1 Бат 10:10, 1 Бат 16:13, 1 Бат 19:20, 2 Йыл 15:1, 2 Йыл 20:14, 2 Йыл 24:20

+ 24:8 Иҫп 23:22
+ 24:9 Баш 49:9, Баш 12:3, Баш 27:29
+ 24:10 Ҡнн 23:5

+ 24:17 Маҫ 2:2, Асл 22:16, Баш 49:10, Йер 48:45

+ 24:18 2 Бат 8:14

+ 24:20 Баш 36:12, Сығ 17:8

+ 24:21 Баш 15:19, Хак 1:16, Хак 4:11, Хак 5:24, 1 Бат 15:6, 1 Бат 27:10, 1 Бат 30:29, 1 Йыл 2:55, 1 Йыл 21:28-29, Йер 49:16

+ 24:24 Днл 11:30, Баш 10:21, Баш 10:25
+ 25:1 Иҫп 33:49, Йуш 2:1, Йуш 3:1
+ 25:2 Сығ 34:15

+ 25:3 Иҫп 31:16, Йуш 22:17, Зәб 105:28-29, Һош 9:10

+ 25:4 Ҡнн 4:3, Ҡнн 21:22
+ 25:7 Сығ 6:25
+ 25:8 Зәб 105:30, Иҫп 16:48, 2 Бат 24:25

+ 25:12 Ишғ 54:10, Зөл 34:25, Зөл 37:26, Һош 2:18

+ 25:13 1 Йыл 6:4-15
+ 25:15 Иҫп 31:8
+ 25:17 Иҫп 31:2, Иҫп 31:7

+ 26:2 Сығ 30:12-14, Сығ 38:26, Иҫп 1:2, Иҫп 1:3, 2 Бат 24:1, 1 Йыл 21:2

+ 26:5 Сығ 6:14, 1 Йыл 5:1-3
+ 26:6 Баш 46:8-9
+ 26:7 Иҫп 1:21
+ 26:9 Иҫп 16:1-2
+ 26:10 Иҫп 16:31-35
+ 26:11 Сығ 6:24
+ 26:12 Баш 46:10, Сығ 6:15, 1 Йыл 4:24
+ 26:14 Иҫп 1:23
+ 26:15 Баш 46:16
+ 26:18 Иҫп 1:25
+ 26:19 Баш 38, Баш 46:12, 1 Йыл 2:3-5
+ 26:22 Иҫп 1:27
+ 26:23 Баш 46:13, 1 Йыл 7:1
+ 26:25 Иҫп 1:29
+ 26:26 Баш 46:14
+ 26:27 Иҫп 1:31
+ 26:28 Баш 46:20
+ 26:29 1 Йыл 7:14-19
+ 26:33 Иҫп 27:1-7
+ 26:34 Иҫп 1:35
+ 26:35 1 Йыл 7:20-27
+ 26:37 Иҫп 1:33
+ 26:38 Баш 46:21, 1 Йыл 7:6-12, 1 Йыл 8:1-5
+ 26:41 Иҫп 1:37
+ 26:42 Баш 46:23
+ 26:43 Иҫп 1:39
+ 26:44 Баш 46:17, 1 Йыл 7:30-40
+ 26:47 Иҫп 1:41
+ 26:48 Баш 46:24, 1 Йыл 7:13
+ 26:50 Иҫп 1:43
+ 26:51 Иҫп 1:46
+ 26:53 Йуш 11:23
+ 26:54 Иҫп 33:54

• 26:57 Сығ 6:16-25, 1 Йыл 6:1-3, 1 Йыл 6:16-30

+ 26:60 Сығ 6:23-25
+ 26:61 Лев 10:2
+ 26:62 Иҫп 3:39
+ 26:65 Иҫп 14:28-30
• 27:1 Иҫп 36:1-12
+ 27:1 Иҫп 26:33, Йуш 17:3-4
+ 27:3 Иҫп 16:1-35, Иҫп 16:49
+ 27:4 Әйп 42:15
+ 27:11 Рут 4:3-6, Йер 32:6-9
+ 27:12 Ҡнн 3:27, Ҡнн 32:49
+ 27:13 Иҫп 20:24
+ 27:14 Иҫп 20:12-13
+ 27:16 Иҫп 16:22

+ 27:17 3 Бат 22:17, Зөл 34:5, Зәк 10:2, Маҫ 9:36, Мрк 6:34

+ 27:18 Сығ 24:13
+ 27:19 Ҡнн 3:28, Ҡнн 31:14
+ 27:20 Йуш 1:16-18
• 28:1 Сығ 29:38-42
+ 28:2 Лев 3:11, Лев 21:6, Лев 1:9
+ 28:10 Зөл 46:4-5
+ 28:11 Иҫп 10:10
• 28:16 Сығ 13:3-7, Лев 23:5-8, Ҡнн 16:1-8
+ 28:16 Сығ 12:1-13
+ 28:17 Сығ 23:15
• 28:26 Ҡнн 16:9-12
+ 29:1 Лев 23:23-25
+ 29:7 Лев 16:29-31, Лев 23:27-32
• 29:12 Лев 23:33-43, Ҡнн 16:13-15
+ 29:12 Ғөз 3:4
+ 29:39 Лев 7:16
+ 30:3 Лев 5:4, Ҡнн 23:21, Зәб 49:14, Вәғ 5:3
+ 31:2 Иҫп 25:17
+ 31:6 Иҫп 10:9
+ 31:8 Иҫп 25:15, Йуш 13:21
+ 31:15 1 Бат 15:3
+ 31:16 Иҫп 25:1-5
+ 31:17 Хак 21:11
+ 31:18 Ҡнн 21:10-14
+ 31:19 Иҫп 19:12, Иҫп 19:22
+ 31:24 Лев 11:25, Иҫп 19:10
+ 31:27 Йуш 22:8, 1 Бат 30:24
+ 31:50 Сығ 30:12
+ 31:53 Ҡнн 20:14
+ 31:54 Сығ 30:16
+ 32:1 Иҫп 21:32
+ 32:4 Иҫп 21:24, Иҫп 21:35
+ 32:8 Иҫп 13:3-4, Иҫп 13:21-33
+ 32:10 Ҡнн 1:34-36
+ 32:11 Иҫп 14:29
+ 32:12 Иҫп 14:6
+ 32:13 Иҫп 14:33-35
+ 32:17 Йуш 4:12-13
+ 32:18 Йуш 22:4
+ 32:19 Йуш 13:8
+ 32:39 Баш 50:23, 1 Йыл 7:14-15
+ 32:40 Йуш 13:31, Йуш 17:1

+ 32:41 Ҡнн 3:14-15, 3 Бат 4:13, 1 Йыл 2:21-23

+ 33:3 Сығ 14:8
+ 33:4 Сығ 12:12, Сығ 12:29
+ 33:5 Сығ 12:37
+ 33:6 Сығ 13:20
+ 33:7 Сығ 14:2
+ 33:8 Сығ 15:22-23
+ 33:9 Сығ 15:27
+ 33:11 Сығ 16:1
+ 33:14 Сығ 17:1
+ 33:15 Сығ 19:2
+ 33:16 Иҫп 11:34
+ 33:17 Иҫп 11:35
+ 33:31 Ҡнн 10:6
+ 33:33 Ҡнн 10:7
+ 33:35 Ҡнн 2:8
+ 33:36 Иҫп 20:1, Иҫп 27:14
+ 33:37 Иҫп 20:22
+ 33:38 Иҫп 20:28, Ҡнн 10:6
+ 33:40 Иҫп 21:1
+ 33:43 Иҫп 21:10
+ 33:44 Иҫп 21:11
+ 33:47 Ҡнн 32:49
+ 33:48 Иҫп 22:1
+ 33:49 Иҫп 25:1
+ 33:52 Сығ 23:24, Ҡнн 7:5
+ 33:54 Иҫп 26:54
• 34:1 Зөл 47:13-21
+ 34:3 Йуш 15:1-4
+ 34:7 Иҫп 33:37-39
+ 34:8 4 Бат 14:25
+ 34:11 4 Бат 23:33, Йер 39:5

+ 34:12 Баш 15:18, Сығ 23:31, Ҡнн 11:24, Йуш 1:4

+ 34:17 Йуш 14:1, Йуш 19:51
+ 34:19 Иҫп 14:6
• 35:1 Йуш 21:1-42
+ 35:6 Ҡнн 4:41-43, Йуш 20:7-8
• 35:9 Ҡнн 4:41-43, Ҡнн 19:1-13, Йуш 20
+ 35:11 Сығ 21:13
+ 35:22 Сығ 21:13
+ 35:25 Сығ 29:7
+ 35:30 Ҡнн 17:6, Ҡнн 19:15
+ 35:31 Баш 8:22, Сығ 21:12, Сығ 21:30
+ 35:33 Зәб 105:38, Баш 9:6
+ 35:34 Лев 18:25
• 36:1 Иҫп 27:1-7, Йуш 17:3-6
+ 36:4 Лев 25:10
+ 36:7 3 Бат 21:1-16, Зөл 45:9, Зөл 46:18
+ 36:8 1 Йыл 23:22

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=BSK

Ҡушымталар

Ҡушымталар

1. Һүҙлек

2. Шәжәрә

3. Исемдәрҙең бирелеше

4. Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

5. Аҡса берәмектәре

6. Боронғо ҡулъяҙмалар

7. Географик карталар

Һүҙлек

Һүҙлек

1. А

2. Б

3. Г

4. Ғ

5. Д

6. З

7. И

8. Й

9. К

10. Ҡ

11. Л

12. М

13. Н

14. Ө

15. П

16. Р

17. С

18. Т

19. У

20. Ү

21. Ф

22. Х

23. Һ

24. Ш

25. Э

26. Ә

27. Ю

28. Я

Аҡлау – Яңы Ғәһедтәге мәғәнәһе: Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша Алла кешеләрҙең гонаһтарын ярлыҡай, уларҙы Үҙе алдында тәҡүә һәм ғәйепһеҙ тип һанай. Ғайса Мәсихкә инанған кешене генә Алла аҡлай.

Римдарға 1:17; 3:22-28; Галаттарға 2:16

Ҡарарға: Тәҡүә, Хаҡлыҡ.

Аҡһаҡал – Иң тәүҙә ғаиләләге, нәҫелырыуҙағы иң өлкән, абруйлы, хөрмәтле кеше аҡһаҡал исеменә эйә булған. Аҙаҡ еврей халҡының һәм айырым йәмғиәттәрҙең башлыҡтарын шулай атай башлайҙар, улар хөкөм сығарыу, ҡатмарлы булмаған дәғүәләрҙе хәл итеү кеүек эштәр башҡара.

Сығыу 3:16; Лукас 7:3

Алашар – Бестерелгән ир кеше. Борон күп халыҡтарҙа батша ҡатындары йәшәгән йортта бестерелгән ирҙәр хеҙмәт иткән. Уларҙың батша һарайында абруй яулап, юғары вазифаларға өлгәшкәндәре лә булған, шуға ла «алашар» һүҙе йыш ҡына «батша һарайындағы чиновник» һүҙенең синонимы булараҡ ҡулланылған.

ІV Батшалар 25:19; Эстер 2:3; Ғәмәлдәр 8:27-39

Алла – Йәһүдсә «Эл», «Элоһим». Берҙәнбер, ҡөҙрәтле Зат, күк менән ерҙе, ундағы булған бөтә нәмәне Бар ҡылыусы. Ул кешеләрҙе лә Үҙ рәүешендә бар ҡылған һәм уларҙы бик ярата. Шуға ла Үҙе менән кешеләр араһында, әҙәми заттарҙың гонаһы арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яңынан тергеҙергә теләй. Үҙенә тоғроларға мәрхәмәт күрһәтә, Ғайса Мәсихкә инаныусыларға мәңгелек тормош бүләк итә.

Башланмыш 1:1, 27; 2:2; Ҡанун 6:4-5; Зәбүр 144:8; 145; Маркус 10:6; Яхъя 1:1; 3:16; Римдарға 5:8-9; ІІ Коринҫостарға 5:19

Алла Батшалығы – Был һүҙ Изге Яҙмала иң тәүҙә Алланың ер йөҙөндәге сикһеҙ хакимлығын сағылдыра. Шулай уҡ Алла менән Уны үҙҙәренең Батшаһы тип ҡабул иткән кешеләр араһындағы мөнәсәбәт тураһында ла һөйләй. Йәһүдтәр Мәсихте Алла ебәрәсәк Батша тип көтә. Алла Батшалығы Ғайса Мәсих ергә ҡабат килгәндән һуң урынлашасаҡ: элекке донъя яңыһына урын бирәсәк, яуызлыҡ юҡҡа сығып, мәңгелек именлек урын аласаҡ. Алла Батшалығы – Ғайса Мәсих, Сумдырыусы Яхъя һәм илселәрҙең төп вәғәзләү темаларының береһе.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 3:1; 21:31; Маркус 1:15; Лукас 17:20-21; Асылыш 11:15

Алла бәрәсе – Муса аша бирелгән ҡанунға ярашлы, һәр Исраил кешеһе Ҡотҡарылыу байрамында Аллаға ҡорбан итеп йәш бәрәс салырға тейеш булған. Шул рәүешле Алла ярҙамында Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуҙы иҫкә алғандар. Яхъя пәйғәмбәр, Ғайса Мәсихте «Алла Бәрәсе» тип атап, кешеләрҙең гонаһтары өсөн ҡорбан ителәсәген алдан әйтә.

Башланмыш 22:7; Сығыу 12:3-5; Иҫәп 28:3-27; 29:2, 8-13; Яхъя 1:29; Асылыш 5:5-6

Алла йорто, ҡорам – Муса заманында еврейҙар табынған Изге сатыр урынына Сөләймән батша Йәрүсәлимдә беренсе ҡорамды төҙөй. Б.э.т. 586 йылда вавилондар (бабилдар) тарафынан емертелә, әммә бер нисә тиҫтә йылдан һуң яңынан аяҡҡа баҫтырыла. Аҙаҡ Бөйөк Һируд уны ҙурайта. Һируд б.э.т. 37 йылдан 4 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Алла йорто Исраил тормошоноң үҙәге була. Бары ошонда ғына ҡорбан килтерәләр, ошонда илдең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән мөһим дини байрамдарҙы үткәрергә йәһүдтәр йыйыла. Алла йорто Мөҡәддәс һәм Иң мөҡәддәс урындарҙан торған. Бүлмәләр ҙур пәрҙә менән айырылған. Иң мөҡәддәс урынға Килешеү һандығы урынлаштырылған һәм унда махсус хеҙмәт атҡарыр өсөн йылына бер тапҡыр баш ҡаһин ғына инә алған. Ябай кешеләргә унда инергә ярамағанлыҡтан, улар Аллаға Алла йортоноң ихатаһында табынған.

ІІІ Батшалар 5:4-5; 8:20-21; Ғөзәйер 6:14-16; Ишағыяһ 66:1; Маҫҫайос 21:12-13; 27:51; Эфестарға 2:19-22

Алла Улы – Иҫке Ғәһедтә ғәҙәттә «Алла улдары» тип Алла тарафынан яратылған һәм Уға хеҙмәт иткән рухи заттарға (фәрештә, рух) әйтәләр. Исраил халҡын һәм уның ҡайһы бер батшаларын да Алла улдары тип йөрөтәләр. Әммә Инжил авторҙары Алла Улы тип Ғайса Мәсихте атай. Был Уның Мәсих исеменә эйәлеген, сығышы менән Атабыҙ Алланан булыуын һәм Уға тура бәйләнештә тороуын күрһәтә. Бөтә иманлылар Уны ярата, ихтыярын үтәргә тырыша. Иманлылар Алла балалары тип атала ала, сөнки Алла уларҙы Үҙенең балалары кеүек күрә.

І Йылъяҙма 22:10; Әйүп 1:6; Зәбүр 2:7; Йермеяһ 31:9; Маҫҫайос 4:3; Яхъя 11:27

Арам – Исраил батшалығынан төньяҡта урынлашҡан дәүләт. Иң ҙур ҡалаларының береһе Дамаск булған. Беҙҙең эраға бер нисә быуат ҡала гректар был илде Сүриә тип атай башлай.

ІІІ Батшалар 20:1

Арами теле – Боронғо йәһүд һәм бер ни тиклем кимәлдә ғәрәп телдәренә ҡәрҙәш тел. Иҫке Ғәһед китаптарының ҡайһы бер бүлектәре ошо телдә яҙылған (һылтанмаларҙы ҡарағыҙ). Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән.

Ғөзәйер 4:8–6:18; 7:12-26; Йермеяһ 10:11; Даниил 2:4–7:28.

Арҡысаҡ – Рим империяһында, Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа, иң ауыр енәйәт ҡылған кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн файҙаланылған ҡулайлама. Ул ергә ултыртылған бағананан һәм уға арҡыры ҡағылған һайғауҙан торған. Арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланырға хөкөм ителгән кешеләр бик оҙаҡ, ыҙаланып үлгән. Был яза иң ҡатыһы һәм хурлыҡлыһы һаналған. Ғайса арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланғандан һуң, киреһенсә, был язалау ҡоралы Уның аша ҡотолоу һәм йәшәйеш билдәһе булып һанала башлаған.

Маҫҫайос 10:38; Лукас 23:26, 33; І Коринҫостарға 1:17-18

Асия өлкәһе – Рим провинцияһы, Кесе Азияның (хәҙерге Төркиә) бер өлөшө. Баш ҡалаһы Эфес булған.

Ғәмәлдәр 19:26; Асылыш 1:4

Асылыш – Алла кешегә Үҙенең ихтыярын төрлө юлдар менән – күктән тауыш биреү, фәрештәләр, пәйғәмбәрҙәр, илаһи күренмештәр, Изге Яҙма аша аса. Уның ихтыярын еткергән бөтә был ысулдарҙы «асылыш» тип әйтергә мөмкин. Изге Яҙманың һуңғы китабы ла шулай атала.

Даниил 10:1; Маҫҫайос 2:12; Асылыш 1:1

Ата – Ғайса Мәсих Алланы «Атам» тип атай, шул рәүешле ата менән бала араһындағы мөнәсәбәт ниндәй булһа, Алла менән Үҙе араһында нәҡ шундай мөнәсәбәт икәнен күрһәтә. Ғайса Мәсихкә инанған кеше лә Алла менән шундай мөнәсәбәттә була, шуға күрә Алланы «Атам» тип атай ала.

Маркус 14:36; Яхъя 11:41-42; Римдарға 8:15

Ашера – Ҡәнғәниҙәр табынған уңдырышлылыҡ алиһәһе. Борон Яҡын Көнсығышта Ашераға табынған урындарҙа алиһәнең һүрәте соҡоп яһалған ағас ҡолғалар торған. Уны «бөтә илаһтарҙың әсәһе», «баш алиһә» тип атағандар.

Сығыу 34:13

Ашшур – (Ассирия) Хәҙерге Ираҡ биләмәһендә урынлашҡан боронғо ҡеүәтле империя, баш ҡалаһы Ниневе була. Б.э.т. 722 йылда ашшурҙар Төньяҡ Исраил батшалығын яулап ала һәм күп исраилдарҙы әсирлеккә ала. Улар урынына Исраил еренә ирекһеҙләп Ашшур империяһы кешеләре күсерелә. Ашшурҙар шулай уҡ көньяҡ батшалыҡҡа – Йәһүҙәгә лә һөжүм итә, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Һуңыраҡ Ниневе, Алла язаһын алып, баҫҡынсылар тарафынан тулыһынса ҡыйратыла.

ІV Батшалар 18:19–19:36; Нахум 1–3

Бабил – (Вавилон) Боронғо Яҡын Көнсығышта (хәҙерге Ираҡтың көньяғы) Ике Йылға араһында урынлашҡан бөйөк империяның баш ҡалаһы. Бабилда күп төрлө илаһтарға табынғандар. Бабилдар б.э.т. 587 йылда Йәрүсәлимде ҡыйрата, йәһүҙиҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙҙәре менән алып китә. Яңы Ғәһед дәүеренә ҡала тулыһынса ҡыйратылған була. Асылыш китабында «Бабил» һүҙе Иблис батшалығына тиңләштерелә. Яңы бөйөк империяның баш ҡалаһы Римды ла элекке боҙоҡлоҡтар, мәжүсиҙәрҙең табыныу үҙәге булған Бабил менән бәйләйҙәр.

ІV Батшалар 25:1-22; Асылыш 18

Байрамдар –

1. Ҡотҡарылыу байрамы. Йәһүдтәрҙең мөһим байрамдарының береһе. Уны, еврейҙарҙың Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуын хәтергә алып, яҙ билдәләгәндәр. Борон еврейҙар был көндө Аллаға табыныу өсөн Йәрүсәлимгә килгән. Ҡотҡарылыу байрамы артынан уҡ ете көнлөк Сөсө икмәк байрамы башланған. Бер аҙна буйына сөсө икмәк кенә ашағандар. Инжилдә был ике байрам берҙәм байрам булып һанала. Нәҡ ошо көндәрҙә Ғайса Мәсих арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған һәм үленән терелгән.

Сығыу 12:1-14, 21-51; Левиҙәр 23:5; Иҫәп 9:1-14; Маркус 14:1, 12; Яхъя 19:14

2. Сөсө икмәк байрамы. Исраилдарҙа Ҡотҡарылыу байрамынан һуң үткәрелгән һәм ете көн дауам иткән байрам. Ул көндәрҙә сөсө ҡамырҙан бешерелгән аҙыҡ ҡына ашағандар, сөнки исраилдар, Мысырҙан киткән саҡта ҡамыр ҡуйырға ваҡыттары булмағанлыҡтан, Алла бойороғон үтәп, юлға икмәкте сөсө ҡамырҙан бешереп алған.

Сығыу 12:14-20; 13:3-10; Левиҙәр 23:6-8; Маркус 14:1, 12; Лукас 22:1

3. Илленсе көн байрамы. Ҡотҡарылыу байрамынан һуң илле көндән үткәрелгән. Ураҡ байрамы тип тә йөрөткәндәр. Ул көндө рәхмәт йөҙөнән Аллаға яңы уңыштан икмәк саҙаҡаһы һәм башҡа төр ҡорбандар килтергәндәр. Ғайса Мәсихтең шәкерттәренә Изге Рух ошо байрам көнөндә иңгән.

Сығыу 23:16; 34:22; Левиҙәр 23:15-21; Иҫәп 28:26-31; Ғәмәлдәр 2:1-4; І Коринҫостарға 16:8

4. Ҡыуыш байрамы. Йәһүдтәр, сүлдә йәшәгән ваҡыттарын хәтерләп, ике аҙнаға өйҙәренән ҡыуыштарға күсеп торған. Байрам ураҡ ахырында, көҙгө ямғырҙар башланғансы билдәләнгән, шуға Уңыш йыйыу байрамы тип тә аталған.

Сығыу 23:16, 34:22; Левиҙәр 23:33-36, 39-43; Ҡанун 16:13-15

Баҡыр диңгеҙ – Алла йортондағы һыу тултырылған баҡыр йыуынғыс. Ҡаһиндар был һыу менән аяҡ-ҡулдарын йыуған.

ІІІ Батшалар 7:23-26; ІІ Йылъяҙма 4:2-5,10

Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин – Йәһүдтәрҙең иң төп ҡаһины. Ҡанунға ярашлы, ҡайһы бер йолаларҙы ул ғына башҡарған, атап әйткәндә, Алла йортоноң Иң мөҡәддәс урынына ул ғына инә алған.

Левиҙәр 16; Маҫҫайос 26:3; Ғивриҙәргә 6:19-20

Бәғел – Фәләстин еренә исраилдар килгәнсе ҡәнғәниҙәр табынған илаһтарҙың береһе, «әфәнде, хужа» тигән мәғәнәлә. Бында ҡалған ерле халыҡ ыңғайына аҙаҡ исраилдар ҙа йыш ҡына Бәғелгә табыныр булған. Был Аллаға ҡаршы ҡылынған иң ҙур енәйәт һаналған.

Хакимдар 2:13; 10:6; І Батшалар 7:3-4; 12:10; Римдарға 11:4

Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул – Иҫке Ғәһедтән белеүебеҙсә, Бәғел-Зевул пелештиҙәр ҡалаһы Ғәҡрондың илаһы булған. Был һүҙҙең мәғәнәһе «ҡеүәтле хужа» тигәнде аңлатһа ла, исраилдар көлөп был илаһты «Бәғел-Зевув», йәғни «себендәр хужаһы» тип атай. Яңы Ғәһед ваҡытында инде Иблис исемдәренең береһе булараҡ ҡулланыла башлай. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанайҙар.

ІV Батшалар 1:6; Лукас 11:15

Галилея – Фәләстиндең төньяҡ өлөшө. Быуаттар һуҙымында был өлкәлә ситтәр хакимлыҡ итә, шуға унда йәһүд булмағандар күп була. Галилеяның Назара ҡалаһында Ғайсаның бала һәм үҫмер сағы үтә. Ошонда, Галилеяла, Ул күп төрлө мөғжизәләрен ҡыла.

Ишағыяһ 9:1; Йушағ 20:7; Маҫҫайос 4:23

Гонаһ – Алла ҡануны талаптарын боҙоу, Алланы тыңламау һәм Уға буйһонмау. Иҫке Ғәһедтә гонаһ ҡылған кеше ҡорбан килтерергә тейеш була.

Башланмыш 4:7; 18:20; Сығыу 29:10-14; Маҫҫайос 3:6; Римдарға 3:20

Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу –

1. Аллаға килтерелгән ҡорбандар аша гонаһтарҙан ҡотолоу, ғәйепте юйыу. Әлеге ғәмәл Алла менән ҡорбан килтергән кеше араһындағы бәйләнеште яңынан тергеҙгән. Йәһүдсә «ҡаплау» тигәнде аңлата, йәғни йоланы башҡарған кеше гонаһтарҙы юя, ҡаплай.

Левиҙәр 1:3-4; Римдарға 3:25

2. Йолоп алыу – тейешле түләү кертеп, бер кешене йә тотош халыҡты ҡоллоҡтан, әсирлектән ҡотҡарыуҙы аңлата. Инжилдә яҙылғанса, кешелекте гонаһ хакимлығы нан азат итер өсөн түләнгән хаҡ – Ғайса Мәсихтең ҡорбан булып үлеүе.

Ҡанун 7:8; Маҫҫайос 20:28

Гонаһтарҙан пакланыу көнө – Көҙ башында Ҡыуыш байрамы алдынан уҙғарыла торған был байрам көнөндә исраилдар эшләмәгән, ураҙа тотҡан. Үҙҙәрен һәм халыҡты гонаһтан арындырыу, Алла сатырын һәм ундағы ҡорбан усағын пакландырыу өсөн, ҡаһиндар тейешле ҡорбандар килтергән.

Левиҙәр 16; 23:27

Грек теле – Ғайса Мәсих заманында Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙә аралашыу теле. Яңы Ғәһед, йәғни Инжил, грек телендә яҙылған.

Ғанаҡтар – Исраилдарға тиклем Ҡәнғән ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Улар оҙон буйлы һәм бәһлеүән кәүҙәле, күп һанлы була.

Ҡанун 9:2; Йушағ 11:21-22

Ғаштароҫ – йәһүдсә «Ашторет». Ҡәнғәниҙәрҙә мөхәббәт, уңыш-үрсем һәм һуғыш алиһәһе.

Хакимдар 2:13

Ғибәҙәтхана – дини йорт. Яңы Ғәһедтә йәһүдтәрҙең бергәләп доға ҡылырға, Изге Яҙманы уҡырға һәм дини йолаларҙы өйрәнергә йыйылған урыны. Йыйылыш мәлендә ғибәҙәтханала хатта ябай ҡатнашыусы ла Изге Яҙманан өҙөк уҡып, йыйылған халыҡҡа уны аңлата алған. Алла йортонан айырмалы рәүештә, ғибәҙәтханаларҙа ҡорбан килтерелмәгән. Йәһүдтәр йәшәгән һәр ҡалала берәү булһа ла ғибәҙәтхана булған.

Хакимдар 9:46; Маҫҫайос 4:23; Лукас 4:16-21

Ғиври (еврей) – Килеп сығышы билдәһеҙ боронғо һүҙ. Исраилдарҙы этник төркөм булараҡ билдәләй.

Башланмыш 14:13; Сығыу 1:15-16; Филиппойҙарға 3:5-6

Ғилғәд – Махирҙың улы, Менашшеның ейәне. Иордандан көнсығыштағы таулы өлкә лә Ғилғәд тип аталған. Исраилдың бер өлөшө булған был ерҙәрҙе Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашшеның ярты ырыуы биләй.

Башланмыш 31:20-25; Ҡанун 3:13-15

Ғедән баҡсаһы – Тәүге кешеләр Алла менән аралашып йәшәгән матур баҡса. Уны ожмах тип тә йөрөтәләр. Алланың әйткәнен һанға һуҡмағас, Әҙәм менән Һауа баҡсанан ҡыуыла һәм ауыр хеҙмәт башҡарып, ауырыуҙар кисереп йәшәргә мәжбүр ителә, үлемһеҙлектән мәхрүм була. Ожмах тигәндә, Алла менән бергә хозур һәм вайымһыҙ, мәңге дауам итәсәк тормошта йәшәү күҙ уңында тотола.

Башланмыш 2:8-10; Ишағыяһ 51:3; Зөлкифел 36:35; Лукас 23:43; Асылыш 2:7

Дан, шөһрәт – «Алла шөһрәте», «Раббының шөһрәте» тигән төшөнсә Алланың бөйөклөгөн аңлата. Тәүраттан мәғлүм булыуынса, ҡайһы бер осраҡтарҙа Алланың шөһрәте исраилдарға яҡты нур, ут-ялҡын, төтөн рәүешендә күренгән. Ғайса Мәсихтең тормошонда Алла шөһрәте Мәсихтең тыуыуында, Ул ҡылған мөғжизәләрҙә, арҡысаҡтағы үлемендә һәм терелеүендә сағыла.

Сығыу 16:10; Лукас 2:9; 9:32-32; Яхъя 17:5

Дауыт – Шаулдан һуң икенсе һәм иң күренекле Исраил батшаһы, тәхеткә б.э.т. мең йыл тирәһе элек ултыра. Дауыт Исраилды бөйөк дәүләткә әүерелдерә, ә Йәрүсәлимде уның баш ҡалаһы яһай. Ул шулай уҡ оҫта һуғышсы һәм бөйөк шағир, Иҫке Ғәһедтәге Аллаға мөрәжәғәт ителгән йырҙар – Зәбүр китабы авторҙарының береһе. Тоғро хеҙмәте өсөн Алла уның нәҫелен генә Исраилдың батшалары итергә вәғәҙә бирә. Исраил пәйғәмбәрҙәре Ғайса Мәсихтең Дауыт тоҡомонан буласағын алдан әйткән. Шуға ла Ғайсаны Дауыт Улы тиҙәр.

І Батшалар 17:12-58; ІІ Батшалар 7; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 22:41-45

Дауыт ҡалаһы – Йәрүсәлимдең боронғо өлөшө, Сион тауы битләүендә төҙөлгән ҡәлғә. Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙә Бейт-Ләхәмде лә, Дауыт шунда тыуғанға күрә, Дауыт ҡалаһы тип атайҙар.

ІІ Батшалар 5:6-9; Лукас 2:11

Дауыт Улы – Туранан-тура Дауыт батшаның тоҡомо. Шулай тип йәһүдтәр ергә килергә тейеш Мәсихте атай, сөнки улар Мәсихтең Дауыт батша тоҡомонан булырына ышанған.

Йермеяһ 23:5; Маҫҫайос 1:20; Маркус 10:47; Лукас 20:41-44

Доға ҡылыу – Иҫке Ғәһед тә, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед тә доғаның ике төрөн белә: шәхси – кеше Аллаға үҙ һүҙҙәре менән мөрәжәғәт итә, Уны данлай, рәхмәтен белдерә йә ярҙам һорай. Икенсеһе – тейешле урында (Алла йортонда йә ғибәҙәтханала) һәм тейешле ваҡытта билдәле бер өлгө буйынса күмәкләп ҡылынған доға.

ІІ Батшалар 7:18-29; Зәбүр 6:10; 140:2; Маҫҫайос 6:7-13; 21:22; Ғәмәлдәр 3:1

Зәбүр – Йәһүд телендәге 150 дини йыр Иҫке Ғәһедтең айырым китабына – Зәбүргә тупланған. Был китапты Дауыт батшаның исеме менән бәйләйҙәр, сөнки ундағы йырҙарҙың күбеһен шәхсән үҙе яҙған тип һанала. Уларҙың ҡайһыларында Алланың тоғро мөхәббәте һәм мәрхәмәте данлана, Уға рәхмәт белдерелә, икенселәрендә ярҙам һорала. Иманлылар элек-электән доға ҡылғанда Зәбүр йырҙарын йырлай.

Зәбүр 4:1; Лукас 20:42; Эфестарға 5:19

Зәйтүн – Мәңге йәшел ағас, бейеклеге 10 метрға етә, оҙаҡ йәшәй һәм емеш биреүҙән туҡтамай.

Римдарға 11:17

Зәйтүн майы – Зәйтүн емешенән һығып алынған май. Боронғо Исраилда зәйтүн майын яҡтыртҡыстарға яғыулыҡ итеп һалғандар; яраны, тире ауырыуҙарын дауалағанда ҡулланғандар. Ҡайһы берҙә, хуш еҫ сығып торһон өсөн, төтәҫләү майҙарына ҡушҡандар, сәстәренә, тәндәренә һөрткәндәр. Зәйтүн майын кемделер батшалыҡҡа мәсехләгәндә, ҡаһин йә пәйғәмбәр хеҙмәтенә алғанда ҡулланғандар һәм дини йола буйынса пакландырыр өсөн изге әйберҙәргә ҡойғандар.

Башланмыш 28:18; Сығыу 29:7; 35:28; Ҡанун 24:20; Маҫҫайос 25:3-4, 8-9

Зәйтүн тауы – Йәрүсәлимдең көнсығыш диуары яғындағы тәпәш тау. Унан бөтә ҡала ус төбөндәгеләй күренгән. Тау итәгендәге зәйтүн баҡсаһында күп ваҡиғалар булған. Мәҫәлән, Зөлкифел ҡаланан Раббының шөһрәте киткәнен ошонан күргән, Ғайса Мәсих ахырызаман тураһында ошонда бәйән иткән һәм ошо тауҙан күккә ашҡан.

Зәкәрьяһ 14:4; Маҫҫайос 24:3; 26:30; Ғәмәлдәр 2:9-12

Иблис – Грекса «диаболос», «хәйләкәр, алдаҡсы» тигәнде аңлата. Яуыз рухтарҙың башлығы һәм Алланың дошманы. Изге Яҙмалағы бүтән исемдәре – шайтан, Бәғел-Зевув. Асылыш китабында уның бер ваҡыт тулыһынса еңеләсәге һәм юҡ ителәсәге тураһында һөйләнелә.

І Йылъяҙма 21:1; Әйүп 1:6-8; Маҫҫайос 4:10

Ибрам/Ибраһим – Тәүге исеме – Ибрам, Ибраһим тигән яңы исемде Алла уға аҙаҡ бирә. Алла Ибраһим менән килешеү төҙөй, уға Ҡәнғән еренә күсеп ултырырға бойора. Ул ерҙе Алла Ибраһимдың күп һанлы тоҡомона бирергә вәғәҙә иткән була. Ибраһим менән ҡатыны Сараға улдары Исхаҡтың тыуғанын оҙаҡ көтөргә, төрлө һынауҙар аша үтергә тура килә. Ибраһимдың, Исхаҡтан тыш, Сараның хеҙмәтсеһе Хәжәрҙән Исмәғил исемле улы тыуа. Шулай Ибраһим исраилдарҙың ата-бабаһы булып китә. Изге Яҙмала ул Алланың барлыҡ бойороҡтарын һүҙһеҙ үтәргә әҙер тоғро улан итеп күрһәтелгән.

Башланмыш 11:27–12:9; 15:1-21; 17:5; Римдарға 4; Ғивриҙәргә 11:8-19

Изге икмәк – Раббы хозурына махсус өҫтәлгә һалынған ун ике сөсө икмәк. Был икмәктәрҙе бер аҙнанан яңыларына алыштырғандар. Өҫтәлдән алынған икмәкте ҡаһиндарға ғына ашарға рөхсәт ителгән.

ІІІ Батшалар 7:48; Маҫҫайос 21:42; Римдарға 10:11

Изге Рух – Алла Рухы. Боронғо йәһүд һәм грек телдәрендә «рух» һүҙенең – «һулыш», «ел» тигән мәғәнәләре лә бар. Иҫке Ғәһедтә Алла Рухы – һәр нәмәне бар итеүсе, бөтә тереклекте йәшәтеүсе, һаҡлап тороусы көс. Унан тыш кешегә аңлау ҡеүәһе бирә, һәләт менән бүләкләй һәм Алла хеҙмәтенә саҡыра. Алла Рухы айырым берәүгә йә кешеләр төркөмөнә иңгән, уларға пәйғәмбәрлек һәләте биргән. Уға Аллалағы бөтә сифаттар хас. Ғайса Мәсих тә донъяға әҙәм затының ғәмәле менән түгел, ә Алла Рухының ҡөҙрәте менән килә. Ғайсаға Изге Рух һыуға сумдырылған саҡта иңә. Изге Рух Илленсе көн байрамында илселәргә лә иңә. Яңы Ғәһедтән, йәғни Инжилдән күренеүенсә, уны Ғайса Мәсихкә инаныусылар ҙа ҡабул итә. Изге Рух аша кеше яңы тормошҡа килә, Алла уны балаһы итеп ҡабул итә.

Башланмыш 1:2; Зәбүр 50:13; Маҫҫайос 1:18; 3:16; Ғәмәлдәр 2:1-5; Галаттарға 5:22-23

Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры – Алла бойороғо буйынса эшләнгән, исраилдар сүлде гиҙгән саҡта күсереп йөрөтөлгән ҙур сатыр. Ул ҡаһиндарҙың аралашсылығы ярҙамында исраилдарҙың Алла менән осрашыу, Аллаға ғибәҙәт ҡылыу урыны булған. Сатырҙа Килешеү һандығы һаҡланған; исраилдарҙың тупламында ул Алланың йорто тип һаналған. Сөләймән Йәрүсәлимдә Алла йортон төҙөгәнсе, исраилдар нәҡ шул Изге сатыр алдында Аллаға табынған һәм ҡорбан килтергән.

Сығыу 26:1-37; 27:21; Иҫәп 1:50; Ғәмәлдәр 7:44; Ғивриҙәргә 8:2-5

Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед – Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә Иҫке Ғәһед китаптары шулай аталған. Ваҡыт үтеү менән, Яңы Ғәһед яҙылып донъя күргәс, уны ла «Изге Яҙма» төшөнсәһенә индергәндәр.

Левиҙәр 6:18; 11:44-45; Ишағыяһ 6:3; Маркус 1:24; Римдарға 1:7

Изге, мөҡәддәс – «Изге» һүҙенең мәғәнәһе – «айырып алынған». Изге Яҙмала был һүҙ иң тәүҙә Аллаға ҡағылышлыны аңлата. Аллаға бағышланған бөтә нәмәне – Алла йортон, ғибәҙәт ҡылыу әйберҙәрен һәм Уға табынған кешеләрҙе (Иҫке Ғәһедтә – Исраил халҡы, Яңы Ғәһедтә – имандаштар берҙәмлеге) һыҙатлай.

Сығыу 25:30; Левиҙәр 24:5-9; Маҫҫайос 12:1-4

Илсе – грекса «апостолос». Боронғо грек телендәге был һүҙҙең мәғәнәһе – «ебәрелгән кеше, хәбәр илтеүсе». Тәү сиратта был исем менән Ғайса Мәсих менән гел бергә йөрөгән иң яҡын ун ике шәкертен атайҙар. Ғайса, Үҙ исеменән һөйләргә вәкәләт биреп, уларҙы Алла хеҙмәтен башҡарырға халыҡ араһына сығарып ебәрә. Был вазифа кешегә ҙур яуаплылыҡ һалған, шулай уҡ бик абруйлы һаналған.

Маҫҫайос 10:1-20; Ғәмәлдәр 14:14

Иман – Аллаға инаныу, Алла биргән вәғәҙәләрҙең үтәлеренә ышаныу, Уның ихтыярын ҡабул итеп, юлынан барырға әҙер булыу. Инжилдә Ғайса Мәсихте Раббы һәм Ҡотҡарыусы итеп таныу – имандың төп өлөшө.

Ғивриҙәргә 11

Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек – Бер тирәлә йәшәп, Аллаға табыныу, Изге Яҙманы өйрәнеү һәм аралашыу өсөн даими йыйылып торған Ғайса Мәсихкә инаныусылар йәмғиәте. Был һүҙ урындағы берҙәмлеккә генә түгел, донъяла Ғайса Мәсихкә инанған барлыҡ кешеләргә лә ҡағыла.

Маҫҫайос 16:18; Ғәмәлдәр 8:1; 20:28; Римдарға 16:4

Инжил (Яңы Ғәһед) – Б.э. І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә яҙылған, Ғайса Мәсихтең тормошо һәм тәғлимәте тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө хәбәр», «Илселәрҙең ғәмәлдәре», «Асылыш» китаптарынан һәм хаттарҙан торған тупланма. Тәүҙә Уның тормошон һүрәтләгән дүрт китап ҡына ошо исемде йөрөтһә, аҙаҡ тотош йыйынтыҡ «Инжил» тип атала башлай.

Исраил – Яҡуптың Алла биргән икенсе исеме. Иҫке Ғәһедтә Яҡуптың ун ике ырыуҙан торған тоҡомо Исраил халҡы тип йөрөтөлә. Сөләймәндең вафатынан һуң Исраил батшалығы икегә бүленә һәм ун ырыуҙан торған төньяҡ батшалыҡ барлыҡҡа килә. Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер яҙмаларында «Исраил» һүҙе бына ошо төньяҡ батшалыҡҡа ҡарата әйтелә, ә Яңы Ғәһедтә йыш ҡына Исраил халҡын һәм ерҙәрен, Фәләстинде аңлата.

Башланмыш 32:24-30; 35:9-12; Лукас 24:21; Ғәмәлдәр 5:31

Иҫке Ғәһед – Изге Яҙманың беренсе өлөшө. Атама килешеү төшөнсәһенә бәйле (Ҡарарға: «Килешеү»). Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡас, Алла Синай тауында улар менән килешеү төҙөй. Килешеүҙең мөһим өлөшө – ҡанун. Тәүрат, Зәбүр һәм Пәйғәмбәрҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһед йыйынтығы быуаттар дауамында төрлө кешеләр тарафынан яҙылып, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед менән бергә Изге Яҙманы тәшкил итә.

Йөҙөм ағасы – Фәләстиндә таралған үҫемлек. Емештәре бик тәмле һәм туҡлыҡлы булғанға тыныс, мул тормош билдәһе һаналған. Шулай уҡ йөҙөм ағасы Исраил халҡын символлаштыра.

Иҫәп 13:24; ІІІ Батшалар 4:25; Ишағыяһ 5:1-7; Яхъя 15:1

Йөҙөм һыҡҡыс – Йөҙөм иҙеү өсөн ҡаяла уйып яһалған тишекле соҡор. Ғәҙәттә йөҙөмдө аяҡ менән иҙгәндәр һәм сыҡҡан һут ошо тишек аша аҫтағы бәләкәйерәк соҡорға һығылып ағып төшкән.

Хакимдар 6:11; Ишағыяһ 63:3; Маҫҫайос 21:33

Йәриә – Ир кеше енси бәйләнешкә инер өсөн өйөндә йәшәткән ҡатын. Йәриәнең билдәле бер хоҡуҡтары булған: ул ҡолиәнән юғарыраҡ, ир ҡатынынан түбәнерәк торған.

Башланмыш 22:24

Йәрүсәлим – Дауыт менән Сөләймән батшалыҡ иткән дәүерҙә Исраилдың баш ҡалаһы булып китә. Йәһүҙә тауҙары битләүендә урынлашҡан. Сөләймәндең вафатынан һуң Йәһүҙәнең – көньяҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Б.э.т. 586 йылда ул бабилдар тарафынан ҡыйратылып, б.э.т. 538 йылдан б.э.т. 445 йылға тиклем арала аяҡҡа баҫтырыла. Б.э.т. 332 йылдан грек ҡалаһына әүерелгән ҡала, б.э.т. 63 йылда римдар ҡулына күсә. Б.э. 70 йылында, йәһүдтәр менән римдар һуғышы осоронда, тулыһынса емертелеп, аҙаҡ ҡабаттан аяҡҡа баҫтырыла.

ІІ Батшалар 5:9; Ишағыяһ 2:2-3; Лукас 21:20-24; Асылыш 21:2

Йәһүд теле – Иҫке Ғәһед китаптары башлыса боронғо йәһүд телендә яҙылған. Боронғо йәһүд һәм арами телдәре – ҡәрҙәш телдәр. Вавилон (Бабил) ҡоллоғо осоронан (б.э.т. VІ быуаттан) боронғо йәһүд телен арами теле ҡыҫырыҡлай башлай. Ғайса Мәсих заманында йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән, ә боронғо йәһүд теле Изге Яҙма теле булараҡ һаҡланған.

Нөхәмияһ 8:8; Лукас 23:38

Йәһүҙә –

1. Яҡуптың ун ике улының береһе, ырыу башлығы (Дауыт менән Сөләймән батшалар ҙа, Ғайса Мәсих тә Йәһүҙә ырыуынан).

Башланмыш 29:35

2. Йәһүҙә тоҡомо, йәһүҙиҙәр йәшәгән ил, көньяҡ батшалыҡ.

ІІ Батшалар 2:4; Лукас 2:4; 11; Ғивриҙәргә 7:14

Йәһәннәм – Инжилдә был термин кешеләрҙе гонаһтары арҡаһында ташлай торған урын өсөн ҡулланыла. «Йәһәннәм» тигәнде аңлатҡан грек һүҙе «Ге-Һинном» («Йәһәннәм үҙәне») тигән йәһүд атамаһынан барлыҡҡа килгән. Был үҙән Йәрүсәлимдән көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Борон унда Бәғел менән Мөләх илаһтарға табынғандар, йыш ҡына ҡорбанға тере кешене килтергәндәр. Йәһүҙә батшаһы Йошияһ бындай ҡорбандарҙы тыйһа ла, мәжүсилек культы юҡҡа сыҡмаған. Йермеяһ пәйғәмбәр Йәрүсәлим халҡын ошо үҙәндә дошмандары ҡырып һаласаҡ һәм улар күмелмәйенсә ятып ҡаласаҡ тип пәйғәмбәрлек ҡыла. Ишағыяһ пәйғәмбәр ҙә, бәлки, мәңге һүнмәҫ ут янған аныҡ бер урынды һүрәтләгәндә, ошо үҙәнде күҙ уңында тотҡандыр. Шуға ла йәһәннәм тигәндә гонаһлыларҙы язалау урыны – йәһәннәм уты булып күҙ алдына баҫҡан.

Йушағ 15:8; Ишағыяһ 66:24; Йермеяһ 19:6-9; Маҫҫайос 5:22; 10:28

Кемош – Моавтар табынған мәжүси илаһ.

ІІІ Батшалар 11:7

Килешеү – Алла менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү Изге Яҙмала төп урынды биләй. Синай тауында Алла Муса пәйғәмбәр аша бөтә Исраил халҡы менән килешеү төҙөй. Һәр яҡ, иңенә аныҡ бурыстар алып, вәғәҙәләр бирешә. Алла исраилдарҙы фатихаларға һәм уларҙы дошмандарынан ҡурсаларға һүҙ бирһә, тегеләре үҙ сиратында Аллаға тоғролоҡ һаҡларға, Уның ихтыярын үтәргә тейеш була. Пәйғәмбәрҙәр Алла менән кешеләр араһында яңы килешеү төҙөләсәге тураһында ла алдан әйтеп ҡалдыра. Һөйөнөслө Хәбәрҙә был килешеүҙең Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша төҙөлөрө бәйән ителә.

Башланмыш 9:9-17; 15:18-21; Сығыу 6:4; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 26:28; Ғәмәлдәр 3:25

Килешеү һандығы – Исраилдар өсөн изгеләрҙән-изге әйбер: ағастан эшләнеп, алтын ялатылған, ҡапҡасына кируб һындары ҡуйылған изге һандыҡ. Унда Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтар һаҡланған. Һандыҡ тәүҙә Изге сатырҙың, Алла йорто төҙөлгәс, уның Иң мөҡәддәс бүлмәһендә торған.

Сығыу 25:10-21; Ғивриҙәргә 9:4; Асылыш 11:19

Кируб – русса «херувим». Алла хеҙмәтендәге Уға айырыуса яҡын күк заттары. Еврейҙар уларҙы Алла ултырған ике тәгәрмәсле арбаны һөйрәгән иҫ киткес ҙур кәүҙәле ҡанатлы зат итеп күҙ алдына килтергән. Кируб һындары Килешеү һандығының ҡапҡасына урынлаштырылған.

Башланмыш 3:24; Сығыу 25:18-22; Зөлкифел 9:3; Ғивриҙәргә 9:5

Күренмеш – Иҫке Ғәһедтә Алланың күренештәр ебәреп кешеләргә мөһим әйберҙәрҙе белдереүе башҡорт телендә «күренмеш» тип алынды. Ул ябай ғына күреүҙе түгел, ә тәрән рухи тойоуҙы аңлата. Яңы Ғәһедтә Алла, кешегә төш йә күренмештәр аша күренеп, доғаларҙа әйтелгән үтенестәргә яуаптар бирә, илселәренә, шәкерттәренә бойороҡтарын еткерә һәм юл күрһәтә.

І Батшалар 3:1-15; Ғовадъяһ 1:1; Ғәмәлдәр 7:55-56; 10:3-6, 11-16; 16:9; 18:9

Ҡамышлы диңгеҙ – Был атама боронғо йәһүд теленән һүҙмә-һүҙ тәржемә. Ҡайһы диңгеҙ тураһында һүҙ барғанын әйтеүе ҡыйын, ул Сүәйс (Суэц) йәки Акаба ҡултығы ла булырға мөмкин. Яңы Ғәһедтә Ҡыҙыл диңгеҙ тип бирелә. Мысырҙан сыҡҡан саҡта, Исраил халҡы ошо диңгеҙ аша үтә.

Сығыу 10:19; І Коринҫостарға 10:1

Ҡанун – йәһүдсә «тора». Исраил халҡына Муса пәйғәмбәр аша бирелгән Алла ҡануны. Ҡанундар һәм уларҙың бирелеү тарихы Изге Яҙманың тәүге биш китабында – Тәүратта тупланған. Ҡанун исраилдарҙың йәмғиәттәге көнкүрешен һәм дини тормошон көйләй, яҡшылыҡ, ғәҙеллек ҡағиҙәләрен урынлаштыра. Яңы Ғәһедтә илсе Паулус кешеләрҙең ҡанунды тулыһынса үтәй алмаясағын, ҡанун кешеләрҙе ҡылған гонаһтары өсөн бирелгән язанан ҡотҡара алмаясағын әйтә. Шуға күрә Яңы Ғәһедтә ҡанун Алла мәрхәмәтенә ҡаршы ҡуйыла. Илсе Паулус яҙғанса, Ғайса Мәсих ҡанундың маҡсатын ғәмәлгә ашыра.

Башланмыш 26:4-5; Сығыу 24:12; Маҫҫайос 5:17; Римдарға 2:12-13, 25; 3:20; 10:4

Ҡанун белгесе – Алланың Муса аша биргән ҡануны буйынса белгес. Ул ҡанунды күсереп яҙыу, өйрәнеү, ҡулланыу менән шөғөлләнгән, шулай уҡ уны халыҡҡа аңлатҡан. Ҡанун белгестәрен йәһүд йәмғиәтендә ихтирам иткәндәр.

Маҫҫайос 23:23; Лукас 10:25

Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы – Боронғо ҡалалар ғәҙәттә ҡалын диуарҙар менән уратып алынған булған. Зөлкифел китабының 40-сы бүлегенән күренеүенсә, ҡапҡалары ябай түгел: унда бүлмәләр урынлашҡан булырға мөмкин. Ҡапҡа алдындағы асыҡ майҙан төрлө йыйындар, осрашыуҙар, килешеүҙәр төҙөү өсөн иң уңайлы урын һаналған. Йәмғиәттән ҡыуылған кешеләр, мәҫәлән, махау сирлеләр, ҡапҡанан тышта йәшәргә тейеш булған. Ғайса Мәсихте лә ҡаланан ситкә сығарып арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлағандар.

Башланмыш 23:10-11, 17-18; Рут 4:1-11; ІІ Батшалар 18:24; ІV Батшалар 7:3; Зөлкифел 40:6-16; Ғивриҙәргә 13:12

Ҡаһин – Изге сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында хеҙмәт итеү, ҡорбан килтереү өсөн яуаплы кеше. Ҡаһинлыҡты тик Һарун нәҫеле генә башҡарған. Ҡаһиндар 12 төркөмгә бүленгән һәм алмашлап хеҙмәт алып барған, уларға левиҙәр ярҙам иткән. Уларға баш ҡаһин етәкселек иткән. Изге сатырға, аҙағыраҡ Алла йортона ҡаһиндар менән левиҙәр генә инә алған.

Сығыу 30:30; І Йылъяҙма 23:32; Маҫҫайос 8:4; Лукас 1:8-9

Ҡорбан усағы – Ҡорбанға килтерелгән хайуанды тотош килеш йә өлөшләтә яндыра торған махсус ҡоролма-урын. Ҡорбан усағын ғәҙәттә таштан төҙөгәндәр, ә күсереп йөрөтмәле Изге сатыр янындағыһын ағас һәм металл ҡулланып эшләгәндәр. Хуш еҫле үләндәр төтәтеү өсөн тимерҙән бәләкәй ҡорбан усаҡтары ла булған.

Башланмыш 8:20; Левиҙәр 1:5; Маҫҫайос 5:23-24

Ҡорбандар һәм саҙаҡалар –

1. Гонаһ ҡорбаны. Раббының бойороҡтарына ҡаршы эшләгән кешене гонаһынан паклар һәм ярлыҡатыр өсөн килтерелгән.

Левиҙәр 4:2-35; Ғивриҙәргә 10:26

2. Ғәйеп ҡорбаны. Аллаға йәки башҡа берәйһенә ҡаршы гонаһ ҡылған кешенән ғәйепте алып ташлау маҡсатында салынған.

Левиҙәр 5:14-19; 6:1-7

3. Икмәк саҙаҡаһы. Был осраҡта мал салынмаған. Икмәк саҙаҡаһын уңыш өсөн рәхмәт билдәһе итеп Аллаға бүләккә алып килгәндәр. Саҙаҡа сей йә ҡурылған бойҙайҙан йәиһә май, ладан, тоҙ ҡушып бешерелгән бойҙай ононан торған.

Левиҙәр 2:1-16

4. Татыулыҡ ҡорбаны. Алла менән яҡшы мөнәсәбәтте һаҡлап ҡалыу, татыулыҡты тергеҙеү билдәһе итеп килтерелгән. Малды салғандан һуң бер өлөшө ҡорбан усағында яндырылған; ҡалғанын ҡорбан килтергән кеше менән ғаиләһе һәм ҡаһин ашаған.

Левиҙәр 3:1-17; ІІІ Батшалар 9:25

5. Тотош яндырыу ҡорбаны. Ҡорбандың иң мөһим төрө һаналған. Уны, башҡа төр ҡорбандарҙан айырмалы, ҡорбан усағында тотошлайы менән яндырғандар. Уның төтөнө, күккә күтәрелеп, Алланың күңелен хушландыра тип һанағандар.

Башланмыш 8:20; 22:2; Левиҙәр 1:2-17; Маркус 12:33

6. Түкмә ҡорбан. Аллаға ҡорбан итеп алып килгән шарапты йәки майҙы ҡорбан усағына ҡойор булғандар. Инжилдә илсе Пау лус үҙенең үлемен ошондай ҡорбан менән сағыштыра.

Башланмыш 35:14; Левиҙәр 23:13; ІІ Тимоҫеусҡа 4:6

7. Үҙ ихтыяры менән (нәфел буйынса) килтерелгән ҡорбан. Емеш, ашлыҡ, шарап, май, хуш еҫле матдәләр теләк буйынса ҡорбан итеп килтерелгән.

Сығыу 35:29; Левиҙәр 22:23; Ғөзәйер 3:5

Ҡорбан, ҡорбан килтереү – Ҡылған гонаһтарынан пакланыр өсөн исраилдар үгеҙ, һарыҡ, кәзә йә күгәрсенде ҡорбанға килтергән. Уны өлөшләтә йә тотош килеш ҡорбан усағында яндырғандар. Хайуандан тыш икмәк, шарап, зәйтүн майы, яңы уңыштың беренсе емештәрен саҙаҡа итеп килтергәндәр. Уларҙың һәр береһе айырым әһәмиәткә эйә булған һәм башҡарылыу тәртиптәре Тәүратта бирелгән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең арҡысаҡтағы үлеме тотош кешелектең гонаһтары өсөн килтерелгән ҡорбан итеп һүрәтләнә.

Левиҙәр 1:2-17; ІІІ Батшалар 9:25; Ғивриҙәргә 10:1-14

Ҡотҡарыусы – Изге Яҙмала «ҡотҡарыу» һүҙе Алланың айырым бер кешегә йә тотош халыҡҡа ярҙамын, дошмандарынан, ауырыуҙарҙан, хәүефтәрҙән ҡотҡарыуын аңлата. Шуға ла йыш ҡына Алланы Ҡотҡарыусы тип атайҙар. Ҡотҡарылыу шулай уҡ гонаһ хакимлығынан ҡотолоп, мәңгелек тормош алыу мөмкинлеген дә биргән. Инжилдән күренеүенсә, Ғайса Мәсихте Алла бар халыҡтар өсөн Ҡотҡарыусы иткән.

Сығыу 14:13; Зәбүр 16:7; Маркус 15:31; Лукас 1:76-77; 2:11; Римдарға 1:16

Ҡулдарҙы ҡуйыу – Дини йола: кешенең башына ҡулдарҙы ҡуйып, Алланан уға фатиха һорап доға ҡылғандар. Ошо рәүешле кешегә Изге Рух бүләк итеүен, ауырыуҙарҙан һауыҡтырыуын йәки ниндәйҙер бер рухи һәләттәр бирелеүен һорағандар. Шулай уны мөһим бер хеҙмәткә ҡуя алғандар. Бынан тыш, ҡулдарҙы ҡуйыу аша яуаплылыҡ йә ғәйеп тапшырылған (кешегә генә түгел, хайуанға ла – мәҫәлән, кәзә тәкәһенә гонаһтар йөкмәтелгән).

Сығыу 29:15; Левиҙәр 16:21-22; 24:14; Ҡанун 34:9; Маркус 6:5; 10:13-16; Ғәмәлдәр 8:17

Ҡәнғән – Хам улы Нухтың ейәндәренең береһе. Урта диңгеҙ менән Иордан йылғаһы араһында урынлашҡан, баштан уҡ ҡәнғәниҙәр йәшәгән биләмәнең исеме лә. Был ерҙе Алла Ибраһимға һәм уның нәҫеленә вәғәҙәләй. Әкренләп Ҡәнғәнде исраилдар баҫып ала.

Башланмыш 9:18; 12:5-7; Сығыу 6:4; Ғәмәлдәр 13:19

Ладан – Экзотик үҫемлектең киптерелгән сайыры. Уны яндырғанда хуш еҫле төтөн тарала.

Сығыу 30:34; Маҫҫайос 2:11

Левиҙәр – Леви ырыуы кешеләре. Леви Яҡуптың өсөнсө улы булған. Алла бойороғо буйынса, Леви ырыуынан Һарундың вариҫтары ғына ҡаһин итеп ҡуйыла алған. Леви ырыуына ҡарағандарҙың ҡалғандары Алла йортонда эштәр башҡарған, ҡаһиндарға ярҙамлашҡан, ҡанунды өйрәнеп, уны халыҡҡа аңлатыу менән шөғөлләнгән. Төп эштәре Алла йортондағы хеҙмәт булғанға күрә, уларға ер бирелмәгән. Уның урынына левиҙәр башҡа Исраил ырыуҙарының биләмәләрендәге уларға тәғәйен баҫыуҙар һәм ҡалалар менән файҙалана алған.

Сығыу 28:1; Иҫәп 18:20-21; 35:2-7; Яхъя 1:19

Ливан – Төньяҡ Фәләстиндәге кедр урмандары һәм һыу сығанаҡтары менән дан тотҡан тау һырты, Сүриәләге иң бейек тауҙар теҙмәһе. Сөләймән батша үҙенең һарайын һәм Йәрүсәлимдәге Алла йортон Ливан урманындағы ағастан төҙөгән.

Йушағ 1:4; ІІІ Батшалар 5:6-10; Зөлкифел 17:2-3

Мадай – (Мидия) Хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡеүәтле батшалыҡ. Б.э.т. 612 йылда мадайҙар Ашшурҙың баш ҡалаһы Ниневене ҡыйрата. Шунан һуң фарсылар менән Фарсы империяһында хакимлыҡ итә, шуға ла ундағы ҡанундар «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип йөрөтөлгән.

Эстер 1:19; Даниил 8:20-21

Майағас – Хуш еҫле үлән. Таҙарыныу йолаһын башҡарғанда уны ҡорбан малының ҡанына йә махсус әҙерләнгән һыуға манып алғандар ҙа кешегә йә әйбергә һирпкәндәр.

Сығыу 12:22; Левиҙәр 14:4; Ғивриҙәргә 9:19

Майҙә – Боронғо Исраил халҡын ҡоллоҡтан азат итеп Мысырҙан алып сыҡҡас, сүлдә тамаҡтарын туйҙырыу өсөн Алла күктән яуҙырған ризыҡ. Кориандр орлоғона оҡшаған майҙә тәме менән баллы көлсәне хәтерләткән. Инжилдә Ғайса Мәсих майҙәне донъяға күктән йәшәү биргән ысын икмәк менән сағыштыра. Был икмәк – Ғайса Мәсих Үҙе.

Сығыу 16:14-16, 31-35; Яхъя 6:31-35

Махау, йоғошло тире ауырыуы – Иҫке Ғәһед талаптарына ярашлы, тире ауырыулы кешеләр пак булмаған. Уларҙы йәмғиәттән ҡыуғандар, ауырыуынан тулыһынса һауыҡҡан һәм быға ҡаһин шаһит булған осраҡта ғына кире ҡабул иткәндәр.

Левиҙәр 13:45-46; Лукас 5:12-13

Мидйән – Ибраһимдың икенсе ҡатыны Ҡытуранан тыуған улдарының береһе. Хәҙерге Акаба ҡултығының көнсығыш яры буйындағы сүллектә йәшәгән күсмә халыҡ.

Башланмыш 25:2, 4; Хакимдар 6:1-7

Мирра – Ауыртыуҙы баҫҡан, тәнгә һөртә торған (шулай уҡ мәйетте ерләгәндә ҡулланылған) шифалы ыҫмала.

Йырҙар йыры 3:6; Маҫҫайос 2:11; Маркус 15:23; Яхъя 19:39-40

Моав – Ибраһимдың бер туған ҡустыһы Һарандан тыуған Луттың улы. Моавтың нәҫеле, моавтар. Табынған илаһтары – Кемош. Пеғор тауы башында йәшәй тип һаналған Пеғор Бәғеленә лә ышанғандар. Йәһүд теленә ҡәрҙәш телдә һөйләшкәндәр. Туғандаш һаналған исраилдар менән әлеге ҡәүем дошмандарса мөнәсәбәттә булған. «Рут» китабында Рут исемле Моав ҡатынының, үҙ илен ташлап, Исраил еренә күсеп килеүе һәм шунда кейәүгә сығыуы тураһында һөйләнелә. Рут – Дауыт батшаның йыраҡ өләсәһе.

Башланмыш 19:30-37; Иҫәп 25:1-3; Ҡанун 23:3-5

Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө – Исраилдар календары буйынса етенсе айҙың беренсе көнөндә үткәрелгән. Байрам көҙ башына тура килгән. Был көндө исраилдар бар эштәренән ял иткән. Изге йыйын үткәрелгән, унда мөгөҙ ҡысҡыртҡандар, тейешле ҡорбандарҙы килтергәндәр.

Левиҙәр 23:23-25; Иҫәп 29:1-6

Мөләх – Ҡәнғән халҡы табынған илаһ. Уға ҡайһы берҙә хатта үҙ балаларын ҡорбанға килтерә торған булғандар.

Левиҙәр 18:21; 20:2-5; ІІІ Батшалар 11:7

Муса – Исраилдың бөйөк пәйғәмбәре. Алла халыҡты Мысырҙан сығарған мәлдә лә, аҙаҡ сүл гиҙҙергәндә лә Исраил халҡының башында тора. Алла Муса аша халыҡҡа ҡанун бирә, һәм Исраил халҡы унда яҙылғандарҙы үтәргә тейеш була. Ҡанун Изге Яҙманың тәүге биш китабында (Тәүратта) бирелгән. Йәһүдтәр өсөн Муса һәр ваҡыт бөйөк иман уҡытыусыһы булып ҡала.

Сығыу 2:1-10; Ҡанун 18:18; 34:10; Маҫҫайос 17:3

Мысыр – Фәләстиндән көньяҡ-көнбайыштағы ил, унда боронғо еврейҙар дүрт йөҙ йыл йәшәгән. Мысырҙар ыҙалата башлағас, Раббы уларҙы иреккә алып сыға.

Башланмыш 46:5-7; 50:14; Сығыу 1:1; Ғәмәлдәр 7:34

Мәжүсиҙәр – Аллаға ғына табынған йәһүдтәрҙән айырмалы, һәр төрлө илаһтарға, ботһындарға ышанған халыҡтар. Тәржемәлә йәһүд булмаған халыҡтарға ҡарата йыш ҡына «ҡәүемдәр» һүҙе ҡулланыла.

Маҫҫайос 5:47; Ғәмәлдәр 6:5

Мәрхәмәт – Мөһим терминдарҙың береһе. Яңы Ғәһедтә был һүҙ «изгелек күрһәтеү» тигән мәғәнәне бирә: Алла изгелекте кешегә ниндәйҙер хеҙмәттәре өсөн түгел, ә Үҙенең ихтыяры менән бүләк итеп күрһәтә.

Лукас 1:30; Римдарға 5

Мәсих – Был һүҙҙең мәғәнәһе: «мәсехләнгән», йәғни «май һөртөлгән». Исраилда ҡаһин, пәйғәмбәр, батша билдәләгәндә, йәғни хеҙмәткә Алла Үҙе һайлап алған кешегә, зәйтүн майы һөртөү йолаһы булған. Яңы Ғәһедтә Ғайса Алла тарафынан мәсехләнгән Зат, Мәсих тип әйтелә. Алла пәйғәмбәрҙәр аша исраилдарға Үҙенең Мәсихен – Исраил халҡын ҡотҡарып, ерҙәге бар халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итәсәк Батшаны ебәрергә вәғәҙәләй. Йәһүдтәр вәғәҙә ителгән Мәсих килер ҙә уларҙы римдар ҡулынан ҡотҡарыр, Исраилды элекке хәленә кире ҡайтарыр тип өмөтләнеп көтә. Әммә Ғайса Мәсих улар көткәндән күберәкте эшләй. Ул бар кешелекте гонаһ һәм үлем ҡоллоғонан ҡотҡара, Алла Уның аша кешеләр менән яңы, мәңгелек килешеү төҙөй.

ІІІ Батшалар 1:39; Ишағыяһ 9:1-7; Маҫҫайос 1:16; 26:63; Лукас 2:11; Яхъя 1:41

Мәсихсе – Ғайса Мәсихкә инанып, Алла тарафынан гонаһтары ярлыҡанған, Мәсих юлынан барып, Уны Ҡотҡарыусыһы тип һанаған, өйрәтеүҙәренә, күрһәткән үрнәгенә тап килерлек итеп йәшәргә тырышҡан кеше.

Ғәмәлдәр 11:26; І Петрус 4:16

Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла – Яңы Ғәһедтәге хаттарҙа (бигерәк тә Паулустың хаттарында) «Мәсихтә» («Ғайса Мәсихтә», «Раббыла») тигән мөһим грек әйтеме йыш осрай. Был әйтемдән шул аңлашыла: Ғайса Мәсихкә инанғандар барыһы ла Уныҡы һәм уларҙың рухи тормошо Ғайса менән тығыҙ бәйләнгән, сөнки Ул Үҙенең үлеме һәм терелеүе аша иманлылар менән Алла араһындағы мөнәсәбәтте тергеҙҙе. Һөҙөмтәлә, иманлылар Мәсихтә йәшәй һәм Уның йоғонтоһо даирәһендә эш итә.

ІІ Коринҫостарға 5:17, 19, 21; Галаттарға 3:28; І Яхъя 2:27

Ниневе – Ҡеүәтле һәм аяуһыҙ Ашшур батшалығының баш ҡалаһы. Бында Алла Юныс пәйғәмбәрҙе ебәрә. Ул гонаһҡа батҡан халыҡҡа, әгәр тәүбәгә килмәһә, юҡ итәсәге хаҡында хәбәр итергә тейеш була. Тиҙҙән ниневеләр тәүбә итә һәм Алла уларҙы ярлыҡай.

Юныс 1:2; 3:2-10; Нахум 1:8; Маҫҫайос 12:41

Нәзир – Шарап һәм башҡа иҫерткес эсемлектәр эсмәҫкә, ҡырынмаҫҡа, сәсен алдырмаҫҡа, яҡын туғаны үлһә лә, кәүҙәһенә ҡағылмаҫҡа нәҙер әйткән, үҙен тулыһынса Алла хеҙмәтенә бағышлаған кеше. Биргән нәҙеренең ваҡыты тамамланғас, нәзир ҡорбан килтергән һәм Алла йортона инер алдынан сәсен ҡырған.

Иҫәп 6:2-21; Хакимдар 13:5, 7; Ғамос 2:11

Өлкән, берҙәмлек өлкәне – Инжилдә имандаштар берҙәмлегендә рухи етәксе эшен башҡарыусы «өлкән» тип аталған.

І Тимоҫеусҡа 5:17; Титусҡа 1:5-9

Пак; нәжес, бысраҡ – Муса ҡануны буйынса, исраилдар таҙа (хәләл) менән нәжесте (хәрәм) ентекләп айырырға тейеш була. Нәжес тип ҡайһы бер хайуандар, ҡоштар, балыҡтар, әйберҙәр һәм аҙыҡ төрҙәре һаналған. Махау сирле кеше, мәйеткә ҡағылыусы, күрем мәлендә һәм бала тыуҙыр ғандан һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙ шулай уҡ бысраҡ тип табылған. Ундай кешеләр дини йолаларҙа ҡатнаша алмаған, уларға хатта пак кешеләргә ҡағылырға ла ярамаған. Ә инде бысраҡ булыуҙан ҡотолғас, яңынан таҙарыныр өсөн билдәле бер йолалар аша үтеү бурысы торған.

Левиҙәр 7:19; 10:10; 13:13; Иҫәп 19:17-19; Лукас 11:38-41; Римдарға 14:14

Пелештиҙәр – Сығышы билдәһеҙ булған халыҡ, боронғо ҡәнғәниҙәр еренә Кафтор (Крит) утрауынан килеп ултырған тип фараз ителә. Б.э.т. XІІ быуатта пелештиҙәр Ҡәнғәндең көньяҡ-көнбайыш ярҙарындағы Газа, Ашҡылон, Ашдод, Ғаҫ ҡалаларын баҫып алған, Ғәҡрон ҡалаһына нигеҙ һалған. Улар Ҡәнғән ерендәге халыҡтан айырылып торған. Ҡайһы берҙә пелештиҙәрҙе «сөннәтһеҙҙәр» тип атағандар, сөнки улар Яҡын Көнсығыш халҡы өсөн хас булған был йоланы тотмаған. Пелештиҙәр Исраил халҡының дошманы һаналған һәм был ике халыҡ араһында һуғыштар йыш булған.

Хакимдар 3:3; 14:3; ІІ Батшалар 8:1

Понтиос Пилатос – Рим идарасыһы, Ғайса Мәсих язалап үлтерелгән мәлдәрҙә Йәһүҙә провинцияһына етәкселек иткән (б.э. 26–36 й.й.). Уға бөтә хакимлыҡ тармаҡтары буйһонған, уның раҫлауынан тыш бер ниндәй үлем язаһы ла сығарыла алмаған. Понтиос Пилатос менән йәһүд башлыҡтары араһында мөнәсәбәттәр көсөргәнешле була, әммә, болаларға юл ҡуймаҫ өсөн, йыш ҡына уларҙың талаптарын үтәргә мәжбүр була.

Маҫҫайос 27:2; Ғәмәлдәр 13:28

Пәйғәмбәр – Алла тарафынан һайланып, Унан ҡабул иткән һүҙҙәрҙе халыҡҡа еткереү өсөн һайлап алынған кешеләр. Иҫке Ғәһедтә Ильяс кеүек тәүге пәйғәмбәрҙәр ҙә төрлө мөғжизәләр күрһәткән. Шемуил пәйғәмбәр хаким вазифаһын да башҡарған. Йермеяһ, Зөлкифел кеүек һуңыраҡ йәшәгән пәйғәмбәрҙәр Алла ебәргән иҫкәрмәләрҙе төштәрендә йә илаһи күренмештәр аша алған.

І Батшалар 3:20; 9:9; Йермеяһ 1:5; Ғәмәлдәр 13:1; 21:10; І Коринҫостарға 12:29

Раббы – Йәһүд телендәге «Йәһүә» һүҙе (Алланың Үҙ исеме, «бар булыу» ҡылымы менән бәйле) Иҫке Ғәһедтең әлеге баҫмаһында «Раббы» тип бирелә. «Йәһүә» исемен ҡысҡырып әйтергә ярамағанлыҡтан, тора-бара уның урынына «Адонай» (Хакимым/Хужам) һүҙен ҡуллана башлағандар. Грек телендә яҙылған Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә, «Йәһүә» һәм «Адонай» һүҙҙәре «Куриос» (Раббы, Хаким, Хужа) тип тәржемә ителгән, һәм ошо һүҙ Аллаға ҡарата ла, Ғайса Мәсихкә ҡарата ла ҡулланыла.

Сығыу 3:15; 6:2; Ҡанун 6:4; Маркус 5:18-20; І Коринҫостарға 15:58

Раббы көнө – Раббы хөкөм менән киләсәк көн. Яңы Ғәһедтә әйтелгәнсә, был көндө Алла Ғайса Мәсих аша тотош донъяны хөкөм итәсәк. Был көндө шулай уҡ «ҡиәмәт көнө» тип тә атайҙар.

Ишағыяһ 13:6, 9; Зөлкифел 13:5; Ғамос 5:18; Ғовадъяһ 1:15; Яхъя 11:24; Ғәмәлдәр 2:20

Рефалар – Исраилдар баҫып алғанға тиклем ҡәнғәниҙәр ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Ғанаҡтар һымаҡ уҡ, улар ҙа оҙон буйлы була.

Ҡанун 2:11, 20

Рим – Яңы Ғәһедтә һүрәтләнгән осорға Рим ҡалаһы Урта диңгеҙ тирәһендәге күп илдәрҙе, шул иҫәптән Фәләстинде лә, үҙенә буйһондора һәм император етәкләгән ҙур дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Фәләстиндә римдар, буйһондоролған башҡа илдәрҙәге кеүек, үҙҙәренең ғәскәрен тота, күрһәтелгән һәр төрлө ҡаршылыҡ өсөн ҡаты язаға тарттыра. Шул уҡ ваҡытта берҙәм империяға ҡарау иҡтисадтың үҫешенә һәм төбәктәр араһында мәҙәни аралашыуға булышлыҡ итә.

Ғәмәлдәр 28:14-16; Римдарға 1:7

Саддукейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Юғары кәңәшмәнең күпселек ағзалары, баш ҡаһиндар һәм уларға яҡын кешеләр саддукей булған. Фарисейҙарҙан айырмалы рәүештә, улар үлеп терелеүгә, фәрештәләрҙең һәм яуыз рухтарҙың барлығына ышанмаған. Тәүратты, йәғни Муса пәйғәмбәрҙең биш китабын ғына Алла һүҙе итеп танығандар.

Лукас 20:27

Самария – Фәләстиндәге өлкә, Йәһүҙиәнән төньяҡта, Галилеянан көньяҡта урынлашҡан булған. Сөләймән батшаның вафатынан һуң Исраил төньяҡ батшалығын да Самария тип йөрөтәләр. Төньяҡ батшалыҡ тарҡалғандан һуң б.э.т. 722 йылда ул Ассирия (Ашшур) империяһына инә. Илдә тороп ҡалған йәһүдтәрҙе һәм мәжбүри күсереп ултыртылған халыҡты самариялылар тип атайҙар. Самария халҡы, йәһүдтәр кеүек үк, Муса ҡанунын тота, әммә Аллаға Йәрүсәлимдә түгел, Геризим тауында табына.

ІІІ Батшалар 16:23-24; ІV Батшалар 17:24; Лукас 10:33-35; Яхъя 4:5-9, 19-24

Синай тауы – Синай ярымутрауындағы тау (хәҙерге Мысырҙа), ҡайһы берҙә Хорев тауы тип тә йөрөтәләр. Ошо тауҙа Алла Исраил халҡы менән килешеү төҙөй һәм Муса аша уларға ҡанун бирә. Ошонда Муса Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтарҙы ала.

Сығыу 19:1-25; ІІІ Батшалар 19:8-18; Галаттарға 4:24-25

Сион тауы – Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙың береһе. Шуға күрә был атама йыш ҡына Йәрүсәлимдең үҙен, шулай уҡ шартлы рәүештә тәҡүә кешеләр Алла менән мәңге бергә йәшәр күктәге Йәрүсәлимде белдерә.

ІІ Батшалар 5:7; Ғивриҙәргә 12:22

Сион-ҡыҙ – Йәрүсәлим халҡының образлы атамаһы. Сион тауында Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан.

Ишағыяһ 62:11-12; Яхъя 12:15

Содом һәм Ғамора – Алла Ҡәнғәндең был боронғо ҡалаларын кешеләрҙең әхлаҡһыҙлығы арҡаһында күктән ут яуҙырып юҡҡа сығара.

Башланмыш 19; Маҫҫайос 10:15

Сөләймән – Дауыттың улы, берләшкән Исраилдың һуңғы батшаһы (б.э.т. X быуат). Сөләймән үҙенең зирәклеге менән дан ала, һәм ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Исраил дәүләте сәскә атыу осорон кисерә. Сөләймән Йәрүсәлимдә тәүге Алла йортон төҙөй. Ғүмеренең ахырына ул ҡатындарының тәьҫире арҡаһында сит илаһтарға хеҙмәт итә башлай. Сөләймән исеменә Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер китаптары бәйле: Сөләймәндең хикмәттәре, Вәғәзсе китабы, Йырҙар йыры.

ІІ Батшалар 12:24; ІІІ Батшалар 4:29-34; 11:1-6; Маҫҫайос 6:29; 12:42

Сөннәткә ултыртыу – Ир баланың енес ағзаһы осондағы тирене киҫеп алыу. Был Алла менән Ибраһим араһында төҙөлгән килешеүҙең билдәһе булып торған һәм сөннәтле кешенең ғаиләһе менән Алла халҡына ҡарағанын, Алла тәғлимәтен тотҡанын аңлатҡан. Ибраһимға биргән бойороҡҡа ярашлы, һәр йәһүд малайы һигеҙенсе көнгә сөннәткә ултыртылған. Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа балаға исемде лә ошо көндә ҡушҡандар. Алланы танымаған халыҡтарҙы «сөннәтләнмәгән» тип йөрөткәндәр. Паулус үҙенең хаттарында, кешене ниндәйҙер халыҡҡа ҡарағанлыҡ түгел, ә Ғайса Мәсихкә булған иман ҡотҡара, тип билдәләй, шуға күрә Инжилдә сөннәткә ултыртыу йолаһы элекке әһәмиәтенә эйә түгел.

Башланмыш 17:9-27; Левиҙәр 12:3; Яхъя 7:22; Римдарға 4:9-12

Сөннәтһеҙ – Был һүҙ, ғәҙәттә, бүтән халыҡтарға ҡарата ҡулланылған. Алла юлында булмағандарҙы һүрәтләгәндә, Тәүратта «йөрәктәре сөннәтләнмәгән» кеүек һүҙбәйләнештәр ҙә осрай.

Левиҙәр 26:41; Хакимдар 14:3; Ғәмәлдәр 7:51; Римдарға 3:30

Табыныу ҡалҡыулығы – Ғәҙәттә ҡәнғәниҙәрҙең ғибәҙәт ҡылыу урынын аңлата. Уны уба түбәһенә ҡуя торған булғандар, әммә ҡайһы ваҡыт тарбаҡлы ағастар аҫтына йә үҙәндәргә лә урынлаштырғандар. Унда Ашераға бағышланған бағаналар торған, һәм халыҡ ошо алиһәгә ҡорбандар килтергән. Шунда уҡ ерҙең уңдырышлылығын яңыртыу маҡсаты менән зина ҡылғандар. Ундай ғәмәлдәрҙе өнәмәгәнен Раббы Үҙенең пәйғәмбәрҙәре аша еткергән. І Батшаларҙың 9-сы бүлегенән күренеүенсә, был термин ҡайһы берҙә исраилдарҙың Аллаға ҡорбан килтергән урындары өсөн дә ҡулланылған.

Левиҙәр 26:30; ІІІ Батшалар 3:2-4; ІV Батшалар 23:1-28; Йермеяһ 7:31

Тоғро мөхәббәт – Тәүратта йәһүдтәрҙең «хесед», йәғни «тоғро мөхәббәт» һүҙе өсөн ҡулланыла: Алла кешеләргә игелекле, рәхимле, халҡы менән төҙөгән килешеүгә тоғро.

Сығыу 15:13; Зәбүр 135

Туплам – Сүллек буйлап гиҙгәндә Исраилдың бөтә ун ике ырыуы ла, сатырҙар ҡороп, бер аҙ ваҡытҡа туҡталған урын.

Сығыу 14:2; Левиҙәр 10:4

Тәҡүәлек, тәҡүә булыу –

1. Аллаға тоғролоҡ һаҡлап, Уның һүҙе буйынса йәшәүҙе аңлата.

Башланмыш 6:9; Зәбүр 62:11; Хикмәттәр 10:20; Һошеяғ 12:10; Маҫҫайос 23:28; Римдарға 6:13

2. Яңы Ғәһедтә, айырыуса Паулустың хаттарынан күренеүенсә, Ғайса Мәсихкә ышанған кешенең Алла менән дөрөҫ мөнәсәбәттә булыуы. Был мөнәсәбәт Алланың кешене аҡлауы аша тыуа. Тәҡүәлек, хаҡлыҡ, хаҡ булыу, аҡлау тигән һүҙҙәрҙең тамыры грек телендә бер үк.

Римдарға 4:3, 5; 10:10; ІІ Коринҫостарға 5:21

Ҡарарға: Аҡлау, Хаҡлыҡ.

Тәүбә итеү – Кеше гонаһлы тормош алып барыуын һәм Алла теләгенә тап килмәгәнсә йәшәүен аңлай һәм Алланан үҙенең гонаһтарын ярлыҡауын һорай. Артабан, бүтәнсә гонаһ ҡылмаҫҡа ныҡлы ҡарар ҡылып, Алла ихтыярына буйһоноп йәшәй.

Әйүп 42:6; Йермеяһ 31:19; Юныс 3:5; Маҫҫайос 3:8; Лукас 18:13; ІІ Тимоҫеусҡа 2:24-26

Ураҙа тотоу – Алла ризалығын алыу өсөн күпмелер ваҡытҡа ризыҡланыуҙан баш тартыу. Маҡсаты: Аллаға буйһонғанлыҡты күрһәтеү, бәлә килгәндә ҡайғырыуҙы белдереү. Ул көндәрҙә Алланан мәрхәмәт һәм ярҙам һорап доға ҡылғандар. Пәйғәмбәрҙәр, ихлас тотолған ураҙа кешеләргә шәфҡәтлелек өҫтәй, тигәндәр. Ҡайһы бер көндәрҙә, мәҫәлән, йыл да билдәләнгән гонаһтарҙан пакланыу көнөндә, ураҙа бөтә йәһүдтәргә мотлаҡ булған. Был көндө бөтә йәһүдтәр ҙә Алланан гонаһтарын ярлыҡауҙы һораған.

Хакимдар 20:26; І Батшалар 7:6; Эстер 4:16; Ишағыяһ 58:3-14; Маҫҫайос 6:16; Лукас 18:12

Урим һәм туммим – Баш ҡаһиндың түшлегендә һаҡланған таштар. Шулар ярҙамында йәрәбә һалып, Алланың ихтыярын белгәндәр, тип фаразлана.

Сығыу 28:30; Левиҙәр 8:8

Үлеләр донъяһы – Тәүрат яҙылған замандарҙа, үлгәндән һуң кешенең йәне ер аҫтында урынлашҡан үлеләр донъяһына күсә, тип һанағандар. Ләкин ул бөгөнгө дин ғилемендәге «тамуҡ» төшөнсәһенә тап килмәй. Унда күскән кешенең хәле төштәге кеүек: ул бер ғәмәлгә лә һәләтле түгел. Яҡынса б.э.т. ІІІ быуаттарҙа йәһүдтәр үлгән кешенең йәненә ерҙәге тормошо өсөн иҫәпхисап тоторға тура килеүенә ышанған. Унда гонаһлыларҙы – яза, ә тәҡүәләрҙе әжер һәм фатиха көткән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең үлемде еңеүе үлеләр донъяһына ла ҡағыла.

Әйүп 7:9; Ғәмәлдәр 2:26-27, 31; Асылыш 20:13

Фарисейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Улар дини ҡағиҙәләрҙе бик ентекле үтәгән. Саддукейҙарҙан айырмалы, фарисейҙар кешенең ҡиәмәт көнөндә үленән терелеренә ышанған. Улар йоланың таҙалығына ҙур иғтибар биргән, халыҡ араһында абруйлы булған, үҙҙәренең дини һәм ҡырыҫ холоҡло булыуҙары менән ғорурланған. Дини йолаларҙы теүәл тотмағандарға түбәнһетеп ҡарағандар.

Маҫҫайос 5:20; 9:10-11; Лукас 18:11; Ғәмәлдәр 23:6-9; 26:5

Фарсы – Вавилон (Бабил) батшалығы тарҡалғандан һуң (б.э.т. 539 йылда), шул ерҙәрҙә үҫеп-көсәйеп киткән империя. Ул, Исраилды ла кертеп, Грециянан алып Мысырға һәм Үҙәк Азияға тиклем барлыҡ ерҙәрҙе яулап алған. Ҡайһы ваҡыт уны Мадай-Фарсы (Мидия-Фарсы) империяһы тип атағандар, сөнки Мадай өлкәһе б.э.т. 550 йылда Фарсы империяһы эсенә ингән. Фарсы ҡанундары иһә «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип аталған.

Эстер 1:19; Даниил 6:8

Фатихалау, фатиха биреү – Кемгәлер яҡшылыҡ теләү. Алла Үҙ ирке менән именлек, күп һанлы нәҫел, ғүмер бүләк итеп фатихаһын бирә. Ә кемдер доғаларында Алланан икенсе кеше өсөн игелек, мәрхәмәт һорай. Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп фатиха һүҙҙәрендә улдарына бәхетле киләсәк юрай.

Башланмыш 1:22, 28; Ҡанун 28:1-14; Лукас 6:27-28; 24:50; Римдарға 12:14; 15:29

Фирғәүен – Боронғо Мысыр батшаларын шулай атағандар.

Фәрештә – Иҫке Ғәһед яҙмаларында «фәрештә» һүҙе «Алла илсеһе» тигәнде аңлата. Улар Аллаға хеҙмәт итә һәм Алла ҡушыуы буйынса кешеләргә ярҙам күрһәтә, Алла ихтыярын еткерә. Әһәмиәтле һаналған фәрештәләр Изге Яҙмала исемдәре менән йөрөтөлә – Михаил, Ябраил.

Башланмыш 16:7-11; 22:11-12; Лукас 1:8-20; Ғивриҙәргә 1:13-14

Хаҡлыҡ – Аллаға ҡарата әйтелгәндә, Уның һәр ваҡыт хаҡ, ғәҙел, тоғро булыуы һәм кешеләр өсөн әүҙем ҡотҡарыу эшмәкәрлеге күҙ уңында тотола. Ишағыяһ 51:4-8; Римдарға 3:25-26;

ІІ Петрус 1:1

Ҡарарға: Аҡлау, Тәҡүәлек.

Халдейҙар – Вавилон (Бабил) батшалығында йәшәгән һәм күпмелер ваҡыт дауамында хакимлыҡты үҙ ҡулында тотҡан халыҡтарҙың береһе. Иҫке Ғәһедтә был һүҙ йыш ҡына бөтә Бабил халҡының атамаһы булараҡ ҡулланыла.

ІV Батшалар 24:2-13; Йермеяһ 24:5; 25:12; 51:24

Хермон – Исраилдың төньяҡ өлөшөндәге иң бейек тау.

Ҡанун 3:8-9; 4:48; Зәбүр 41:7; 88:13; 132:3

Хорев – Ҡарарға: Синай.

Сығыу 3:1

Хуш еҫле майҙар – Ағастарҙан йыйып алған ыҫмала-һумалаларҙы Аллаға ҡорбан рәүешендә Алла йортонда хуш еҫ төтәтеү усағында төтәҫләгәндәр.

Левиҙәр 16:12-13; Иҫәп 4:16

Һалым йыйыусы – Фәләстиндә Рим империяһы ҡаҙнаһына һалым йыйған кеше, урындағы халыҡ араһынан батша хеҙмәте өсөн һайлап алынған түрә. Йәһүдтәр һалым йыйыусыларҙы мәжүси Рим башлыҡтары менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн күрә алмаған (бындай хеҙмәттәшлек йәһүд ҡанунына ҡапма-ҡаршы килгән). Бынан тыш, һалым йыйыусылар әленән-әле халыҡтан аҡса йыйып торған. Тейешлеһен башлыҡтарына биргәс, ҡалғанын үҙҙәренә алып ҡалғандар. Әммә, «һалым йыйыусы» һүҙе «гонаһлы» менән бер булһа ла, Ғайса Мәсих уларҙы ла айырмай ҡабул иткән.

Маҫҫайос 5:46; Лукас 5:27; 18:10-14; 19:1-10

Һарун – Мусаның өлкән ағаһы, сығышы менән Леви ырыуынан. Исраилдарға Муса аша ҡанун биргән ваҡытта, Алла Һарунды баш ҡаһин итеп билдәләй. Бынан һуң тик уның нәҫеле генә ҡаһин булһын, тип бойора.

Сығыу 6:20; 29:29; Ғивриҙәргә 5:4; 7:11

Һируд –

1. Бөйөк Һируд: б.э.т. 37–4 йылдарҙа бөтә Фәләстин ере өҫтөнән идара иткән Йәһүҙиә батшаһы. Ғайса Мәсих шул осорҙа тыуған.

Маҫҫайос 2:1-16; Лукас 1:5

2. Һируд Антипас, Бөйөк Һирудтың улы. Б.э.т. 4 йылдан башлап, б.э. 39 йылына тиклем Галилея өлкәһенең идарасыһы.

Лукас 23:7-12

3. Һируд Агриппас І, Бөйөк Һирудтың ейәне. Б.э. 41–44 йылдарында Фәләстин ерендәге бер нисә өлкәнең идарасыһы. Тарихҡа ул мәсихселәрҙе эҙәрлекләүсе булараҡ та инеп ҡалған.

Ғәмәлдәр 12:1-4, 20-23

4. Агриппас ІІ, Һируд Агриппас І улы. Б.э. 70-се йылдарына тиклем Фәләстиндең төрлө өлкәләре менән идара иткәндән һуң, Римға китә. Илсе Паулус уның алдында сығыш яһай.

Ғәмәлдәр 25:23–26:32

Һөйөнөслө Хәбәр – Алланың кешеләргә Ғайса Мәсих аша гонаһтан, мәңгелек үлемдән ҡотолоу мөмкинлеген биреүе тураһындағы хәбәре. Уның ергә киләсәген Алла пәйғәмбәрҙәр арҡылы Иҫке Ғәһед дәүерендә үк белдергән.

Ишағыяһ 52:7; 61:1; Маҫҫайос 4:23; Лукас 1:26-38; 2:10

Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ – Ямғыр һыуын йыйыу өсөн яһалған соҡор. Ундай ҡоҙоҡтарҙы ҙур соҡор ҡаҙып, төбөнә һәм тирә-яғына таш түшәп, иҙмә менән һылап яһағандар йә ҡаяны соҡоп эшләгәндәр. Ҡоҙоҡ ауыҙын тар итеп ҡалдырып, уны таш плитә менән ябып ҡуйғандар.

Сығыу 21:33; Левиҙәр 11:36; Лукас 14:5

Һыуға сумдырыу йолаһы – Иң мөһим дини йолаларҙың береһе, ул кешенең пакланыуын һәм Аллаға бағышланыуын аңлата. Инжилдә был йоланың ике төрө бирелә. Тәүҙә Яхъя пәйғәмбәр гонаһтарынан тәүбә итергә һәм Алла ихтыярын үтәргә теләгән кешеләрҙе һыуға сумдыра. Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүенән һуң һыуға сумдырыу тәрәнерәк мәғәнә ала: кеше элекке гонаһлы тормошонан баш тарта, үлгәндәй була, әммә Мәсих аша яңы тормош өсөн терелә. Бындай йоланы үтәгәндән һуң Изге Рух ҡабул иткәндәр.

Маркус 1:5, 7-12; Ғәмәлдәр 10:47-48; Колоссайҙарға 2:12

Шәмбе көн – Аллаға бағышланған ял итеү көнө. Алла донъялыҡты булдырғанда етенсе көндө барлыҡ эштәрен туҡтатып торған, шуға күрә, Муса ҡануны буйынса, аҙнаның етенсе көнө ял итеү көнө итеп билдәләнгән. Был көндө эшләргә ярамаған.

Башланмыш 2:2-3; Сығыу 16:23; 20:8-11; Левиҙәр 16:31; Маҫҫайос 12:1-13; Лукас 14:5

Эдом –

1. Исхаҡ пәйғәмбәрҙең улы Ғаяздың икенсе исеме.

2. Ғаяз тоҡомо, йәғни эдомдар йәшәгән, Үле диңгеҙҙән көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан ил.

Башланмыш 25:24-25, 29-30; Иҫәп 20:14

Эфес – Кесе Азия яры буйында урынлашҡан боронғо ҙур ҡала. Рим хакимлығы ваҡытында Асия өлкәһенең баш ҡалаһы булып китә. Эфес Рим империяһының мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади үҙәктәренең береһе була, Артемида ҡорамы менән дан тота. Унда күберәген гректар йәшәй, Ғайсаға инанған йәһүдтәр ҙә байтаҡ була.

Ғәмәлдәр 18:19-21, 19:28; Асылыш 1:11

Эфод – Раббыға хеҙмәт иткәндә баш ҡаһин кейә торған, күкрәкте һәм арҡаны ҡаплап торған өҫ кейеме.

Сығыу 28:6; Левиҙәр 8:7; І Батшалар 2:18

Әҙәм Улы – Йәһүд телендә был һүҙ «кеше» тигән мәғәнәгә эйә. Даниил пәйғәмбәр төшөндә болоттарҙа килгән затты күрә. Ул зат кеше кеүек була, шуға күрә Даниил уны әҙәм улы тип атай. Төшөндә Алла тарафынан әҙәм улына бөтә хакимиәт, шөһрәт бирелеүе, уның хакимлығының ҡаҡшамаҫ һәм мәңгелек буласағы хаҡында әйтелә. Яңы Ғәһед китаптарынан билдәле булыуынса, Ғайса Мәсих ошо исемде Үҙенә ҡарата ҡуллана.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 8:20; 19:28; Маркус 2:10

Юғары кәңәшмә – Етмеш кешенән (ҡаһиндар, ҡанун белгестәре һәм бүтән мөһим кешеләр) торған. Унда дини генә түгел, башҡа мәсьәләләр ҙә ҡаралған. Был кәңәшмә римдар алдында йәһүд халҡының вәкиле булған һәм юғары хөкөмсө ролен уйнаған. Яңы Ғәһед дәүерендә Юғары кәңәшмәнең мөһим ҡарарҙары Рим хакимиәте тарафынан раҫланырға тейеш булған.

Маҫҫайос 26:59; Яхъя 18:31

Яңы килешеү – Алланың кешеләр менән Ғайса аша төҙөгән килешеүе. Еврей халҡы менән төҙөлгән иҫке килешеүҙән айырмалы, ул бөтөн кешелек менән төҙөлгән, шуға күрә Ғайса Мәсихкә инанған һәр кем, был килешеүгә ҡушыла ала.

Йермеяһ 31:31-32; Зөлкифел 34:25; Маҫҫайос 26:28; Ғивриҙәргә 8:8

Яу арбаһы – Һуғыш яланында, ә ҡайһы ваҡыт йөк ташыу өсөн ҡулланылған ике тәгәрмәсле арба.

Башланмыш 46:29; І Батшалар 8:11; Ғәмәлдәр 8:28

Яуыз рух, ен – Иблискә хеҙмәт иткән, уның ихтыярын үтәгән рухи зат. Тәүге мәлдәрҙә уларҙың әүҙемлегенән бик ҡурҡҡандар, сөнки ен, әйтәйек, берәйһенең эсенә инеп, уны тулыһынса үҙ иркенә буйһондороп тота алған. Әммә Алла ҡөҙрәте менән Ғайса Мәсих кешеләрҙе ендәрҙән ҡотҡарған, был һәләтте илселәренә лә биргән.

І Батшалар 16:14, Лукас 11:19; Ғәмәлдәр 19:15-16; І Коринҫостарға 10:20-21

Шәжәрә

Шәжәрә

Исемдәрҙең бирелеше

Исемдәрҙең бирелеше

Тәржемәлә кеше исемдәре, ер-һыу, урындағы халыҡ атамалары йәһүд һәм грек телдәренең башланғыс формаларына яҡынайтып бирелде. Был формалар ҡайһы берҙә рус телендәге ғәҙәти исемдәрҙән айырыла. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе биреү принциптарын инештә ҡарағыҙ.

Кеше исемдәре

Башҡортса | Русса
Бараббас | Варавва
Барнабас | Варнава
Баҫ-Шевағ | Вирсавия
Билғам | Валаам
Бинйәмин | Вениамин
Боғаз | Вооз
Бәғел | Ваал
Гидғон | Гедеон
Голиаҫ | Голиаф
Ғайса | Иисус
Ғамос | Амос
Ғаяз | Исав
Ғиммануил | Еммануил
Ғовадъяһ | Авдий
Ғөзәйер | Ездра
Ғуззияһ | Озия
Ғәли | Илий
Дауыт | Давид
Зөлкифел | Иезекииль
Зәкәрьяһ | Захария
Ибрам | Аврам
Ибраһим | Авраам
Ильяс | Илия
Ильясиғин | Елисей
Исмәғил | Измаил
Исхаҡ | Исаак
Ифтах | Иеффай
Ишағыяһ | Исаия
Ишай | Иессей
Йермеяһ | Иеремия
Йеһошафат | Иосафат
Йонаҫан | Ионафан
Йошияһ | Иосия
Йушағ Нун улы | Иисус сын Навина
Йәһүҙә | Иуда
Кефас | Кифа
Ҡабил | Каин
Лукас | Лука
Магдалалы | Мәрйәм
Мария | Магдалина
Маркус | Марк
Марта | Марфа
Маҫҫайос | Матфей
Менашше | Манассия
Мирйәм | Мариам
Муса | Моисей
Мәлки-Садиҡ | Мелхиседек
Мәрйәм | Мария
Мәсих | Христос, Мессия
Нахум | Наум
Нафтали | Неффалим
Нөхәмияһ | Неемия
Нух | Ной
Паулус | Павел
Петрус | Петр
Рабиға | Ревекка
Рехавғам | Ровоам
Рәүвән | Рувим
Рәхилә | Рахиль
Санхерив | Сеннахирим
Сара | Сарра
Сарая | Сара
Сефанъяһ | Софония
Сөләймән | Соломон
Тиглат-Пиләсәр | Феглаффелласар
Тимоҫеус | Тимофей
Титус | Тит
Томас | Фома
Хаваҡҡуҡ | Аввакум
Хаггай | Аггей
Ханох | Енох
Хизкияһ | Езекия
Хәжәр | Агарь
Һабил | Авель
Һарун | Аарон
Һауа | Ева
Һируд | Ирод
Һошеяғ | Осия
Шимшон | Самсон
Шаул | Савл
Шемуил | Самуил
Шимғон | Симеон, Симон
Әйүп | Иов
Әлғазар | Лазарь
Әлисабет | Елизавета
Әндриас | Андрей
Әфраим | Ефрем
Юныс | Иона
Ябраил | Гавриил
Яҡуп | Иаков
Яхъя | Иоанн

Ер-һыу атамалары

Башҡортса | Русса
Ашдод | Азот
Ашшур | Ассирия
Бабил | Вавилон
Беер-Шәвәғ | Вирсавия
Бейт-Ил | Вефиль
Бейт-Ләхәм | Вифлеем
Бейт-Сайда | Вифсаида
Бейт-Фаге | Виффагия
Бейт-Әниә | Вифания
Галилея күле | Галилейское море
Геҫшемани | Гефсимания
Голгоҫа | Голгофа
Ғаммон | Аммон
Ғамора | Гоморра
Ғедән баҡсаһы | Едемский сад
Ғивғон | Гаваон
Ғивриҙәр | Евреи
Ғәмәлектәр | Амаликитяне
Ғәрәбстан | Аравия
Зәйтүн тауы | Елеонская гора (Масличная гора)
Йәрүсәлим | Иерусалим
Йәһүҙиә | Иудея (область Римской империи)
Йәһүҙә | Иудея (Южное царство в Ветхом Завете)
Ҡәнғән | Ханаан
Мидйән | Мадиам
Мысыр | Египет
Пелештиҙәр | Филистимляне
Сарефаҫ | Сарепта
Тессалонике | Фессалоника
Ун Ҡала | Десятиградие
Әмөриҙәр | Аморреи
Шило | Силом
Шәхәм | Сихем
Эфес | Ефес
Әфраҫа | Ефрафа
Яфо | Иоппия

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Ауырлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Талант   36 кг | Талант   35–40 кг
Мина   0,6 кг | Литра (ҡаҙаҡ)   327 г
Шекел   12 г |
Беҡа   6 г |
Гера   0,6 г |
1 талант = 60 мина = 3000 шекел = 6000 беҡа = 60000 гера |

Шыйыҡлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Бат (мискә)   40 л
Бат   22 л | Метретес (үлсәм)   40 л
Һин   3,5 л |
Лог   0,3 л |
1 хомер = 10 бат = 60 һин = 720 лог |

Ашлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Кор (тоҡ)   400 л
Эфа   22 л | Сатон (ҡапсыҡ)   13 л
Сеа   7,3 л | Хойникс   1 л
Ғомер   2,2 л |
Кав   1,2 л |
11 хомер = 10 эфа = 30 сеф = 100 ғомер = 180 кав |
Кор   220 л |

Оҙонлоҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Терһәк   45 см | Сажин   1,85 м
Ҡарыш   22,5 см | 1 стадия = 100 сажин   185 м
Ус аяһы   7,5 см | Шәмбе юлы арауығы   1 км (саҡрым)
Бармаҡ   1,9 см |
1 терһәк = 2 ҡарыш = 6 ус аяһы = 24 бармаҡ |
Оҙон терһәк (Зөл 40:5)   52,5 см Үлсәү таяғы   3,15 м (6 оҙон терһәк) |

Аҡса берәмектәре

Аҡса берәмектәре

Боронғо Исраилда тауар хаҡын көмөш һәм алтын менән баһалағандар, уларҙы шекелдәрҙә, мина һәм таланттарҙа үлсәгәндәр. Тәңкәләр б.э.т. VI быуатта ғына әйләнешкә ингән. Яңы Ғәһед заманында өс илдең: Фәләстиндең, Греция һәм Римдың аҡсалары әйләнештә йөрөгән. Тәңкәләрҙе алтын, көмөш, баҡыр, аҡ ҡурғаш ҡушылған баҡыр иретмәһенән йәки еҙҙән һуҡҡандар.

Йәһүдтәрҙә | Гректарҙа | Римдарҙа
2 лептон | | 1 кодрант
| | 1 ассарион (баҡыр тәңкә) = 4 кодрант
| 1 драхма (көмөш тәңкә) | 1 динар (эшсенең бер көнлөк эш хаҡы) = 16 ассарион = 64 кодрант
1 шекел | 1 статир | 4 динар
25 шекел | 1 мна | 100 динар
| 1 талант = 60 мна | 6000 динар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Ленинград кодексы (Codex Leningradensis), Иҫке Ғәһедтең масорет тексы боронғо йәһүд телендә, яҡынса б.э. 1000 йылы. Юныс пәйғәмбәр китабынан.

Боронғо йәһүд телендәге Ҡумран ҡулъяҙмаларының береһе, яҡынса б.э.т. 100 йыл. Ишағыяһ пәйғәмбәр китабынан.

Септуагинта, Иҫке Ғәһедтең боронғо грек телендәге тәржемәһе, яҡынса б.э. 200 йылындағы ҡулъяҙма. Нун улы Йушағ китабынан.

Папирус 52, Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 125 йылы. Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Синай кодексы (Codex Sinaiticus), Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 340 йылы. Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Дүрт Һөйөнөслө Хәбәр ғәрәп телендә, б.э. 1335 йылы.

Географик карталар

Географик карталар

1. Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

2. Боронғо донья

3. Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

4. Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

5. Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

6. Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

7. Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

8. Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

9. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

10. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

11. Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

12. Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

13. Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

14. Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

Боронғо донья

Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Table of Contents

Изге Яҙма: Иҫәп

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Иҫәп

- Инеш һүҙ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36

Ҡушымталар
Һүҙлек

Аҡлау
Аҡһаҡал
Алашар
Алла
Алла Батшалығы
Алла бәрәсе
Алла йорто, ҡорам
Алла Улы
Арам
Арами теле
Арҡысаҡ
Асия өлкәһе
Асылыш
Ата
Ашера
Ашшур
Бабил
Байрамдар
Баҡыр диңгеҙ
Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин
Бәғел
Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул
Галилея
Гонаһ
Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу
Гонаһтарҙан пакланыу көнө
Грек теле
Ғанаҡтар
Ғаштароҫ
Ғибәҙәтхана
Ғиври (еврей)
Ғилғәд
Ғедән баҡсаһы
Дан, шөһрәт
Дауыт
Дауыт ҡалаһы
Дауыт Улы
Доға ҡылыу
Зәбүр
Зәйтүн
Зәйтүн майы
Зәйтүн тауы
Иблис
Ибрам/Ибраһим
Изге икмәк
Изге Рух
Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры
Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед
Изге, мөҡәддәс
Илсе
Иман
Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек
Инжил (Яңы Ғәһед)
Исраил
Иҫке Ғәһед
Йөҙөм ағасы
Йөҙөм һыҡҡыс
Йәриә
Йәрүсәлим
Йәһүд теле
Йәһүҙә
Йәһәннәм
Кемош
Килешеү
Килешеү һандығы
Кируб
Күренмеш
Ҡамышлы диңгеҙ
Ҡанун
Ҡанун белгесе
Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы
Ҡаһин
Ҡорбан усағы
Ҡорбандар һәм саҙаҡалар
Ҡорбан, ҡорбан килтереү
Ҡотҡарыусы
Ҡулдарҙы ҡуйыу
Ҡәнғән
Ладан
Левиҙәр
Ливан
Мадай
Майағас
Майҙә
Махау, йоғошло тире ауырыуы
Мидйән
Мирра
Моав
Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө
Мөләх
Муса
Мысыр
Мәжүсиҙәр
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихсе
Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла
Ниневе
Нәзир
Өлкән, берҙәмлек өлкәне
Пак; нәжес, бысраҡ
Пелештиҙәр
Понтиос Пилатос
Пәйғәмбәр
Раббы
Раббы көнө
Рефалар
Рим
Саддукейҙар
Самария
Синай тауы
Сион тауы
Сион-ҡыҙ
Содом һәм Ғамора
Сөләймән
Сөннәткә ултыртыу
Сөннәтһеҙ
Табыныу ҡалҡыулығы
Тоғро мөхәббәт
Туплам
Тәҡүәлек, тәҡүә булыу
Тәүбә итеү
Ураҙа тотоу
Урим һәм туммим
Үлеләр донъяһы
Фарисейҙар
Фарсы
Фатихалау, фатиха биреү
Фирғәүен
Фәрештә
Хаҡлыҡ
Халдейҙар
Хермон
Хорев
Хуш еҫле майҙар
Һалым йыйыусы
Һарун
Һируд
Һөйөнөслө Хәбәр
Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ
Һыуға сумдырыу йолаһы
Шәмбе көн
Эдом
Эфес
Эфод
Әҙәм Улы
Юғары кәңәшмә
Яңы килешеү
Яу арбаһы
Яуыз рух, ен
Шәжәрә
Исемдәрҙең бирелеше
Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре
Аҡса берәмектәре
Боронғо ҡулъяҙмалар

Географик карталар

- Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)
- Боронғо донья
- Мысырҙан - Ҡәнғәнгә
- Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин
- Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары
- Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары
- Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы
- Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин
- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

- Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

- Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)